دیوان اشعار - قطعات

سلمان ساوجی

قطعه شمارهٔ ۱۰۵

سلمان ساوجی
آنکه از کبر، یک وجب می دید از سر خویش تا به افسر هور
وانکه می گفت شیر معرکه ام دولت شاه ساخت او را کور
قوت الظهر پشت او شکست قره العین کرد چشمش کور
تا بدانی که با سعادت و بخت برنیاید کسی به مردی و زور

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات به نکوهش تکبر و غرورِ بیجا پرداخته و بر این حقیقت تأکید دارند که قدرت، ثروت و منصب‌های دنیوی، همگی زوال‌پذیرند و در برابر گردش روزگار و مقدرات الهی، هیچ ارزشی ندارند. شاعر با نگاهی عبرت‌آمیز، انسان‌ها را از اتکای بیش از حد به توانایی‌های جسمانی و ادعاهای پوچ برحذر می‌دارد.

در نهایت، نتیجه‌گیری می‌شود که کامیابی و رستگاری، نتیجه‌ی زور بازو یا تفاخر نیست، بلکه وابسته به مشیت الهی و بخت و اقبال است که انسان باید در برابر آن سر تسلیم فرود آورد.

معنای روان

آنکه از کبر، یک وجب می دید از سر خویش تا به افسر هور

آن کسی که از روی تکبر و خودپسندی، فاصله خود را با خورشید (که همچون تاجی بر سر آسمان است) تنها یک وجب می‌دید و خود را چنان بلندمرتبه و بزرگ می‌انگاشت که گویی به افلاک رسیده است.

نکته ادبی: افسر هور استعاره از خورشید است که مانند تاجی بر فرق آسمان می‌درخشد.

وانکه می گفت شیر معرکه ام دولت شاه ساخت او را کور

و آن کسی که با گستاخی و لاف‌زنی خود را دلاور و شیر میدان نبرد می‌نامید، مشیت الهی و تقدیر (دولت)، او را به ذلت، خفت و کوری کشاند.

نکته ادبی: شیر معرکه کنایه از پهلوان و جنگجوی مغرور است.

قوت الظهر پشت او شکست قره العین کرد چشمش کور

همان تکیه‌گاهی که پشت‌گرمی و قوتِ او بود، مایه شکستن کمرش شد و آن چیزی که مایه روشنایی و عزیزترینِ او (نور چشمش) بود، باعث نابینایی و حسرتش گشت.

نکته ادبی: استفاده از تضاد میان مفاهیم مثبت (قوت و قره‌العین) با سرنوشت منفی (شکست و کوری) برای القای عبرت.

تا بدانی که با سعادت و بخت برنیاید کسی به مردی و زور

تا بدانی که در برابر سرنوشت و بخت و اقبال، زور بازو و ادعای مردانگی و قدرت جسمانی هیچ کارساز نیست و انسان با این ابزارها به تنهایی به سعادت نمی‌رسد.

نکته ادبی: مردی و زور تقابل معنایی با بخت و سعادت دارد.

آرایه‌های ادبی

استعاره افسر هور

خورشید به تاجی بر سر آسمان تشبیه شده است که نشان‌دهنده ارتفاع و بزرگی خیالی متکبر است.

کنایه شیر معرکه

کنایه از فردی است که ادعای شجاعت و دلاوری دارد.

جناس و تضاد معنایی قوت الظهر و قره العین

استفاده از اصطلاحات که مایه امید بودند اما در فرجام به اسباب شکست و کوری بدل شدند.