دیوان اشعار - غزلیات

سلمان ساوجی

غزل شمارهٔ ۱۲۱

سلمان ساوجی

روی تو آب چشمه خورشید می برد لعلت به خنده پرده یاقوت می درد

گر بنگرد عروس جمالت در آینه خودبین شود هر آینه، آن به که ننگرد

گر لاله با عذار تو شوخی کند و را معذور دار! کز سبکی باد می برد

چون مجمر از درون نفس گرم می زنم بر بوی آنکه لطف تو دامن بگسترد

بگریست زار مردم چشم من از غمش لیکن چه سود؟ که غم مردم نمی خورد

دین می کنم فدای سر زلف کافرت گر زلف کافر تو بدین سر در آورد

گفتم: به خون دل به کف آرم وصال تو بسیار ازین بگفتم و او دم نمی خورد

سلمان تواند از سر دنیا و آخرت بگذشت، لیکن از سر کوی تو نگذرد

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات فضایی لبریز از شیدایی و حیرت عاشقانه را ترسیم می‌کند که در آن، زیبایی بی‌بدیل معشوق نه تنها بر عناصر طبیعت پیشی گرفته، بلکه عقل و ایمان عاشق را به چالش می‌کشد. شاعر با به تصویر کشیدنِ بی‌تفاوتیِ معشوق در برابر رنج‌های بی‌پایانِ عاشق، بستری از ناامیدی و در عین حال وفاداریِ ابدی را بنا می‌نهد.

مضمونِ محوری این غزل، تقابل میانِ اقتدارِ مطلقِ زیباییِ معشوق و استیصالِ عاطفیِ عاشق است؛ جایی که عاشق حتی از دین و رستگاریِ خود برای وصال معشوق می‌گذرد، اما در برابرِ سکوت و بی‌توجهیِ او، تنها به رنجِ درونی و امیدِ نافرجام پناه می‌برد.

معنای روان

روی تو آب چشمه خورشید می برد لعلت به خنده پرده یاقوت می درد

چهره تو روشناییِ خورشید را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد و آن را کم‌فروغ می‌سازد؛ لبان سرخ تو چنان درخشان است که با خندیدن، گویی ارزشِ یاقوت را در برابر خود از بین می‌برد.

نکته ادبی: «آب بردن» در اینجا کنایه از بی‌ارزش کردن، محو کردن و مغلوب ساختنِ رونقِ چیزی است.

گر بنگرد عروس جمالت در آینه خودبین شود هر آینه، آن به که ننگرد

اگر زیبایی تو در آینه نگاه کند، شیفته و خودبینِ خویش خواهد شد. پس بهتر است که اصلاً در آینه نگاه نکند.

نکته ادبی: «عروس جمال» اضافه تشبیهی است؛ منظور از «خودبین»، کسی است که درگیرِ غرور و شیفتگی به خود شده است.

گر لاله با عذار تو شوخی کند و را معذور دار! کز سبکی باد می برد

اگر گل لاله با سرخی گونه‌ات رقابت کند، او را ببخش؛ زیرا گل لاله بی‌ثبات است و با نسیمی ناچیز به این سو و آن سو می‌رود.

نکته ادبی: «شوخی کردن» در اینجا به معنای جسارت ورزیدن و به رقابت برخاستن است.

چون مجمر از درون نفس گرم می زنم بر بوی آنکه لطف تو دامن بگسترد

همچون ظرف عودسوز، در درونم آتش اشتیاق شعله‌ور است و نفس‌های گرم از دل برمی‌آورم، با این امید که تو با مهربانی خود، چون ردایی بر من سایه بگستری.

نکته ادبی: «مجمر» به معنای آتش‌دان یا عودسوز است؛ کنایه از دلِ عاشق که در آن آتشِ عشق می‌سوزد.

بگریست زار مردم چشم من از غمش لیکن چه سود؟ که غم مردم نمی خورد

مردمک چشمانم به خاطر غمِ دوری از تو، زار زار گریست؛ اما چه فایده؟ که تو نه غمِ مردم (عاشقان) را می‌خوری و نه به ناله آنان توجهی داری.

نکته ادبی: «مردمِ چشم» به معنای مردمک چشم است؛ ایهام میان «مردمک» و «آدم‌ها» در اینجا به کار رفته است.

دین می کنم فدای سر زلف کافرت گر زلف کافر تو بدین سر در آورد

من حاضرم دین و ایمانم را فدای موهای پریشان و کفرآمیز تو کنم، اگر آن زلف‌های کافر تو، ذره‌ای به سرِ بی‌آرامِ من توجه کنند.

نکته ادبی: «زلف کافر» کنایه از زیبایی فریبنده و گمراه‌کننده‌ای است که عاشق را از دین و عقل دور می‌کند.

گفتم: به خون دل به کف آرم وصال تو بسیار ازین بگفتم و او دم نمی خورد

بارها به او گفتم که من با ریختن خون دل و تحمل رنج‌های بسیار، وصال تو را به دست خواهم آورد؛ اما او کوچک‌ترین واکنشی نشان نداد و سکوت کرد.

نکته ادبی: «خون دل خوردن» کنایه از رنج کشیدن و صبرِ دردناک است.

سلمان تواند از سر دنیا و آخرت بگذشت، لیکن از سر کوی تو نگذرد

سلمانِ شاعر می‌تواند از لذت‌های این دنیا و حتی پاداش‌های آخرت بگذرد و چشم بپوشد، اما هرگز نمی‌تواند از کوی تو و دوری از تو دل بکند.

نکته ادبی: تضاد میان «دنیا و آخرت» با «کوی تو» برای تأکید بر اولویتِ مطلقِ معشوق در نظرِ عاشق است.

آرایه‌های ادبی

استعاره چشمه خورشید

تشبیه چهره معشوق به چشمه‌ای که روشنایی‌اش خورشید را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.

ایهام مردم

اشاره به دو معنایِ «مردمک چشم» و «انسان‌ها یا عاشقان».

کنایه خون دل به کف آوردن

کنایه از تحملِ رنجِ بسیار و تلاشِ طاقت‌فرسا برای وصال.

تضاد دنیا و آخرت / کوی تو

تقابل میان تعلقاتِ دنیوی و اخروی با عشقِ زمینی برای نشان دادنِ عمق دلبستگی.