آی واژه - صادق سرمد - اشعار

گر بر تو فاش قدر معلم نیست‏ پوشیده بر من متعلم نیست‏

قدر معلم از متعلم پرس‏ کاینسان چو من به حق متکلم نیست‏

بشنو ز من که قائمۀ عالم‏ بی‏علم و بی‏معلم قائم نیست‏

عرش خدای، کرسی تعلیم است‏ یعنی کسی به رتبۀ عالم نیست‏

زان شد نبی نبی که معلم شد هرگز نبی نشد که معلم نیست

روز معلم اعظم ایام است‏ کان خود به روزگار اعاظم نیست‏

روز معلم اول ایجاد است‏ این نکته گرچه بر تو ملایم نیست‏

مشنو ملامت و به ملأ بشنو گر خوفت از ملامت لائم نیست‏

احیای نفس واحد اگر حق خواند احیای جمع، معجب و موهم نیست‏

احیای نفس آیت تعلیم است‏ وین ترجمه مقال مترجم نیست‏

یک فرد اگر ز جمع کنی تعلیم‏ تعلیم جمع، غیر لوازم نیست‏

انسان به طبع ز انسان آموزد کانسان به سان خیل بهائم نیست

هان تا کدام علم به کار آید کاوهام جزو علم و معالم نیست‏

علمی که عقل جمع بفرساید جهل است و جهل جز که مزاحم نیست‏

«علم زمان» ضمان کندت کانسان ‏ جز زادۀ زمان و عوالم نیست‏

علم زمان غنیمت ایام است‏ مغلوب! کو به جمع غنائم نیست‏

تعلیم اگر نباشد در عالم‏ عالم به جز محیط مظالم نیست‏

آنجا که علم بنود ظالم هست‏ آنجا که علم باشد ظالم نیست‏

وانجا که جهل هست و ستم هست وهم هست‏ جز جاهل و ستمگر، حاکم نیست

‏ چون علم مجتمع بکمال آمد کس اهل ظلم و کس متظلم نیست‏

دیگر جدال زنگی و رومی نه‏ دیگر نزاع مفلس و منعم نیست

هان تا به علم خود نشود مغرور آنکو ز خوان دین متنعم نیست‏

دین چیست؟ره بجانب حق بردن ‏ حق نیز باطل متوهم نیست‏

حق چیست؟آنچه مصلحت خلق است‏ باطل چه؟آنچه نفعش دائم نیست‏

حق متکی به قوۀ ایمان است‏ آنجا که هیچ قوه مقاوم نیست

هرجا پلیس باطن ایمان هست‏ آنجا پلیس ظاهر لازم نیست‏

بی‏دین اگر به علم شود دریا منجی کشتی متلاطم نیست

‏ آنکو بجای حق پرستد بت‏ او رهبر بشر مکارم نیست‏

الهام‏بخش حضرت یزدان است‏ ملهم به وحی شیطان ملهم نیست‏

آموزگار بد که بد آموزد او در نظام جامعه ناظم نیست‏

آنکو قدم به مفسده بردارد او بر صلاح مردم مقدم نیست

یک نکته لازم است که انکارش‏ جز با فساد و فتنه ملازم نیست‏

از فقر کفر زاید و کافر را اندیشه جز شرور و ذمائم نیست‏

آموزگار گرسنه البته‏ خائن اگر نباشد خادم نیست‏

گرچه غنا وسیلۀ طغیان است‏ طغیان به مال مذهب مسلم نیست‏

لیکن نیاز اصل تألم هاست‏ و آسوده خاطر متألم نیست‏

فقر آفت سلامت و معروف است عقلش سلیم نیست که سالم نیست

با اینهمه حیات معلم را نیروی زندگی بد را هم نیست‏

عیش معلم است نعیم علم‏ ور قسمتش معیشت ناعم نیست

‏ آنکو بهای علم درم خواهد سوداش جز به سود بهائم نیست‏

دانش حریم محرم روحانی است‏ بیرون از این حرم ز محارم نیست

سرمد که این قصیده سرود امروز جز با سرودن حق مترنم نیست‏

جشنی چنین ستودن بر حق است‏ کاین جشن بر سبیل مراسم نیست