مواعظ - مفردات

سعدی

بیت ۳۵

سعدی
هر که دندان به خویشتن بنهاد خیر دیگر به کس نخواهد داد

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این کلام کوتاه و پرمعنا، به نقد صریحِ صفتِ ناپسندِ طمع و خودخواهی می‌پردازد. شاعر معتقد است آن‌گاه که آدمی تمامِ حواس و توانِ خود را صرفِ تأمینِ سودِ شخصی و مال‌اندوزی کند، به تدریج پیوندِ عاطفی و اخلاقی‌اش با دیگران گسسته می‌شود.

در واقع، چنین فردی با اسیر شدن در بندِ آز و نیازهای درونیِ خود، دیگر مجالی برای خیرخواهی و خدمت به خلق باقی نمی‌گذارد و انسانیتِ خویش را در انحصارِ منافعِ مادیِ خود قرار می‌دهد.

معنای روان

هر که دندان به خویشتن بنهاد خیر دیگر به کس نخواهد داد

کسی که تمامِ حواس و توجهش را صرفِ منافع و مطالباتِ شخصی خود می‌کند و در دامِ حرص و طمع گرفتار می‌شود،

نکته ادبی: «دندان به خویشتن نهادن» کنایه از شدتِ طمع، خسّت، و تمرکزِ افراطی بر منافعِ فردی است.

آرایه‌های ادبی

کنایه دندان به خویشتن نهادن

استعاره‌ای برای نشان دادنِ حرص و طمعِ شدید و توجهِ منحصر به خود که مانعِ از بخشش و سخاوت می‌شود.