مواعظ - مفردات
بیت ۱۶
سعدیدرک و برداشت
هوش مصنوعیدرونمایه و پیام
این دو مصراع به مقایسهی میان «ضعف در ابزارِ بهرهمندی» و «فقدانِ کاملِ منبعِ نعمت» میپردازند. شاعر به زبانی حکیمانه تبیین میکند که نداشتنِ توانایی برای استفاده از یک موهبت، اگرچه دشوار است، اما در برابر نبودِ کاملِ آن موهبت، رنجی ناچیز و قابلِ جبران محسوب میشود.
پیام کلی این کلام، نگاهی واقعبینانه به مصائب زندگی است؛ اینکه اصلِ فاجعه، نه در دشواریهای بهرهمندی از نعمت، بلکه در فقدانِ خودِ نعمت است.
معنای روان
اگر انسان دندان نداشته باشد، همچنان میتوان راهی برای خوردن نان و رفع گرسنگی پیدا کرد.
نکته ادبی: در اینجا «دندان» استعاره از ابزار یا تواناییِ بهرهمندی از نعمت است و نبودِ آن، مانعِ اصلی و نهایی نیست.
آرایههای ادبی
شاعر میان ابزارِ بهرهمندی (دندان) و خودِ موضوع (نان) تقابل ایجاد کرده است تا سلسلهمراتبِ سختیها را مشخص کند.
این کلام به دلیل سادگی و عمق معنایی، در زبان فارسی به مثابه ضربالمثلی برای تبیینِ تفاوت میان مشکلاتِ فرعی و رنجهای بنیادین به کار میرود.