مواعظ - مثنویات

سعدی

شمارهٔ ۳۴

سعدی
حرامش باد بدعهد بداندیش شکم پرکردن از پهلوی درویش
شکم پر زهرمارش بود و کژدم که راحت خواهد اندر رنج مردم
روا دارد کسی با ناتوان زور؟ کبوتر دانه خواهد هرگز از مور؟
اگر عنقا ز بی برگی بمیرد شکار از چنگ گنجشکان نگیرد

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات با زبانی پندآموز و اخلاقی، بر نکوهشِ تعدی به حقوق ضعیفان و تبیینِ منشِ جوانمردانه تأکید دارند. شاعر با استفاده از تمثیل‌های حیوانی و تصاویرِ ملموس، مرز میان ستمگری و آزادگی را ترسیم می‌کند.

پیام اصلیِ این کلام، نفیِ بهره‌کشی از رنجِ دیگران و دعوت به خویشتنداری و عزت نفس در مواجهه با تنگدستی است. این نگاهِ انسانی، ظلمِ به ضعیفان را نه تنها زشت، بلکه خارج از شأنِ انسانِ آزاده می‌داند.

معنای روان

حرامش باد بدعهد بداندیش شکم پرکردن از پهلوی درویش

آن کس که عهد و پیمانش سست است و اندیشه‌ای آلوده دارد، سزاوار نیست که با دست‌اندازی به دارایی و دسترنج فقیران، شکم خود را سیر کند.

نکته ادبی: بدعهد و بداندیش صفات فاعلی مرکب هستند. درویش در ادبیات اخلاقی به معنای انسان فقیر و نیازمند است و نه معنای لغوی آن در تصوف.

شکم پر زهرمارش بود و کژدم که راحت خواهد اندر رنج مردم

خوردنِ لقمه‌ای که از راه ظلم و پایمال کردن حقوق مردم به دست بیاید، همچون بلعیدنِ زهر و نیش عقرب است برای آن کسی که در پیِ آسایشِ خود در میان رنج و مصیبت دیگران است.

نکته ادبی: تشبیه لقمه حرام به زهر و کژدم، بیانگر عواقب ناخوشایندِ روحی آن است. کژدم واژه‌ای کهن به معنای عقرب است.

روا دارد کسی با ناتوان زور؟ کبوتر دانه خواهد هرگز از مور؟

آیا خرد و انصاف اجازه می‌دهد که زورمندی بر فرد ناتوانی ستم روا دارد؟ هرگز! همان‌گونه که کبوتر با آن ابهت، هرگز دانه را از دهان مورچه نمی‌رباید.

نکته ادبی: استفهام انکاری (پرسش برای تأکید بر منفی بودن). استفاده از حیوانات به عنوان نماد (کبوتر برای انسان شریف، مور برای انسان ضعیف).

اگر عنقا ز بی برگی بمیرد شکار از چنگ گنجشکان نگیرد

اگر پرنده افسانه‌ای عنقا از شدت بی‌پناهی و فقر هم جان به لب شود، هرگز به خود اجازه نمی‌دهد که طعمه را از چنگ گنجشکانِ کوچک و ناتوان بیرون بکشد.

نکته ادبی: عنقا یا سیمرغ نمادِ بزرگی، مناعت طبع و بی‌نیازی است. بی‌برگی در اینجا کنایه از فقر و نداشتن توشه زندگی است.

آرایه‌های ادبی

استعاره و نماد عنقا و گنجشکان

عنقا نماد افراد بزرگ‌منش و گنجشکان نماد افراد ضعیف و بی‌دفاع هستند.

استفهام انکاری روا دارد کسی با ناتوان زور؟

پرسشی که پاسخ آن منفی است و برای تأکید بر زشتیِ ظلم به کار رفته است.

تضاد کبوتر و مور

ایجاد تقابل بین موجودی بزرگ و کوچک برای نشان دادن زشتیِ بهره‌کشیِ قوی از ضعیف.