مواعظ - مثنویات

سعدی

شمارهٔ ۲۸

سعدی
قیمت عمر اگر بداند مرد بس بگرید بر آنچه ضایع کرد
طفل را سیبکی دهند به نقش بستانند ازو نگین بدخش
جوهری را که این بصیرت هست ندهد بی بهای خویش از دست
پند سعدی به دل شنو نه به گوش مزد خواهی به کار کردن کوش

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات با نگاهی اخلاقی و حکمت‌آمیز، انسان را به بازنگری در نحوه گذران عمر و شناخت ارزش واقعیِ هستی دعوت می‌کند. کلام در پی آن است که غفلتِ آدمی از سرمایه‌های وجودی‌اش را گوشزد کند و هشدار دهد که چگونه فریبِ ظواهر دنیوی، انسان را از گوهرِ گران‌بهای زندگی باز می‌دارد.

شاعر در این مسیر، با بهره‌گیری از تمثیل، تفاوتِ میانِ بصیرت و جهل را به تصویر می‌کشد و تأکید می‌کند که رسیدن به کمال و پاداشِ نیک، تنها در گروِ شناختِ ارزشِ واقعی خویش و کوشش و عملِ صادقانه است، نه صرفاً شنیدنِ پندهای پندآموز.

معنای روان

قیمت عمر اگر بداند مرد بس بگرید بر آنچه ضایع کرد

اگر انسان به ارزشِ واقعی و محدود بودنِ عمرِ خویش آگاه باشد، بی‌شک برای لحظات و فرصت‌هایی که به بیهودگی از دست داده است، بسیار افسوس خورده و گریه خواهد کرد.

نکته ادبی: واژه «مرد» در اینجا به معنای عامِ انسان است، نه جنسیت مذکر. منظور از «ضایع کرد»، هدر دادنِ سرمایه عمر در غفلت است.

طفل را سیبکی دهند به نقش بستانند ازو نگین بدخش

همان‌طور که کودکِ ناآگاه به خاطرِ زیباییِ ظاهریِ یک سیبِ کوچک، فریب می‌خورد و حاضر می‌شود نگینِ ارزشمندِ بدخشانی را با آن معاوضه کند، بسیاری از انسان‌ها نیز عمرِ گران‌بها را با لذت‌های زودگذرِ دنیوی عوض می‌کنند.

نکته ادبی: «نگین بدخش» نمادِ ارزشِ والایِ وجودِ انسانی است و «سیبک» استعاره از لذت‌های ناپایدار و سطحیِ دنیاست.

جوهری را که این بصیرت هست ندهد بی بهای خویش از دست

شخصِ آگاه و دانا (مانند جواهرشناسی که عیارِ سنگ‌ها را می‌شناسد) که صاحبِ بصیرت و بینش است، هرگز عمر و وجودِ خویش را به بهایی اندک نمی‌فروشد و آن را ارزان از دست نمی‌دهد.

نکته ادبی: «جوهری» به معنای جواهرشناس است. اینجا استعاره‌ای برای انسانِ خردمند و دنیاشناس به‌کار رفته است.

پند سعدی به دل شنو نه به گوش مزد خواهی به کار کردن کوش

این اندرزها را تنها نشنو، بلکه با جان و دل بپذیر و در عمقِ وجودت جای بده؛ اگر در پی رسیدن به نتیجه و پاداشِ نهایی هستی، باید در مسیرِ زندگی و کار، تلاشی پیگیرانه داشته باشی.

نکته ادبی: تقابل میان «گوش» (شنیدنِ سطحی) و «دل» (پذیرشِ قلبی) نشان‌دهنده‌ی دعوت به عمل‌گرایی است.

آرایه‌های ادبی

تمثیل طفل را سیبکی دهند...

شاعر با استفاده از مثالِ کودک و سیب، وضعیتِ انسانِ ناآگاه را که لذت‌های ناچیز را به قیمتِ عمرِ خود می‌خرد، تصویرسازی کرده است.

استعاره نگین بدخش

نمادِ روح، جان و فرصت‌های تکرارنشدنیِ زندگی است که بسیار گران‌بهاست.

تضاد سیبک و نگین بدخش

تقابلِ امرِ بی‌ارزش و کم‌بها با امرِ پرارزش و گران‌سنگ برای نشان دادنِ نادانیِ فرد در انتخاب.