مواعظ - قطعات

سعدی

شمارهٔ ۲۲۴

سعدی
ای که گر هر سر موییت زبانی دارد شکر یک نعمت از انعام خدایی نکنی
حق چندین کرم و رحمت و رأفت شرطست که به جای آوری و سست وفایی نکنی
پادشاهیت میسر نشود روز به خلق تا به شب بر در معبود گدایی نکنی

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات دعوتی است به سپاس‌گزاری و تواضع در برابر پروردگار. شاعر تأکید دارد که انسان حتی اگر تمام وجودش به زبان تبدیل شود، قادر نخواهد بود حق شکرِ حتی یکی از نعمت‌های بیکران الهی را به جای آورد.

در نگاهی عمیق‌تر، این کلام بیانگر یک اصلِ هستی‌شناسانه است: رسیدن به عزت و جایگاه والا در میان خلق، نیازمندِ خلوتِ شبانه و تضرع و بندگی در پیشگاهِ خداوند است و غفلت از این پیوند، آدمی را از حقیقتِ تعالی باز می‌دارد.

معنای روان

ای که گر هر سر موییت زبانی دارد شکر یک نعمت از انعام خدایی نکنی

ای انسان! اگر هر تار موی بدن تو صاحب زبان بود و می‌خواست شکر نعمت‌های خدا را بگوید، باز هم نمی‌توانستی حق سپاس‌گزاری حتی یکی از نعمت‌های پروردگار را به درستی ادا کنی.

نکته ادبی: سر مو کنایه از تمام وجود و اعضای بدن است و انعام به معنای بخشش‌ها و نعمت‌های خاص الهی است.

حق چندین کرم و رحمت و رأفت شرطست که به جای آوری و سست وفایی نکنی

لازم است که در برابر این همه لطف، رحمت و مهربانی خداوند، حقِ بندگی را به درستی به جای آوری و در وفاداری و ادای وظیفه، سستی و کوتاهی نکنی.

نکته ادبی: رأفت به معنای شفقت و مهربانی ویژه است و ساختار جمله تأکیدی بر انجامِ وظیفه در قبالِ لطفِ الهی دارد.

پادشاهیت میسر نشود روز به خلق تا به شب بر در معبود گدایی نکنی

تو هرگز در طول روز به عزت، تسلط و پادشاهی بر دیگران نمی‌رسی، مگر آنکه شب‌هنگام در خلوتِ نیایش، بر درگاه خداوند به گدایی و ابراز نیازمندی روی بیاوری.

نکته ادبی: گدایی در اینجا به معنای تضرع و اظهار نیاز در درگاه معبود است و پادشاهی استعاره از عزت و جایگاه والا میان مردم است.

آرایه‌های ادبی

مبالغه (اغراق) گر هر سر موییت زبانی دارد

شاعر با این تصویرسازی اغراق‌آمیز، ناتوانی انسان در ادای شکرِ نعمت‌های الهی را به تصویر کشیده است.

تضاد (طباق) پادشاهی و گدایی

تقابل میان عزتِ ظاهری (پادشاهی) و فروتنیِ معنوی (گدایی) برای بیان این نکته که رسیدن به اولی، در گروِ دومی است.

استعاره در معبود

اشاره به درگاه الهی به عنوان مکانی که بندگان نیازهای خود را در آن مطرح می‌کنند.