مواعظ - قطعات

سعدی

شمارهٔ ۲۰۸

سعدی
هر کجا خط مشکلی بکشند جهد کن تا برون خط باشی
چون غلط بشنوی شتاب مکن تا نباید که خود غلط باشی
خامشی محترم به کنج ادب به که گویندهٔ سقط باشی

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این اشعار حکیمانه بر اهمیت خردمندی، پرهیز از درگیری‌های بیهوده و کنترل زبان تأکید دارند. شاعر با زبانی اندرزگونه مخاطب را فرا می‌خواند تا از افتادن در دام‌های فکری و عملی دیگران دوری کند و با سکوت و تأمل، وقار و شخصیت خود را حفظ نماید.

درونمایه کلی این قطعات، دعوت به احتیاط در مواجهه با حوادث و سخنان دیگران است. سکوت گزیده و سنجیده، همواره بر سخنِ نسنجیده و آلوده به خطا برتری دارد و انسان دانا کسی است که از حاشیه امن خرد و ادب، به سلامت عبور می‌کند.

معنای روان

هر کجا خط مشکلی بکشند جهد کن تا برون خط باشی

هر جا که دیگران با نقشه یا اقدامی، شرایط پیچیده و دشواری ایجاد کردند، تو تمام تلاش خود را به کار ببند تا از آن محدوده و درگیری فاصله بگیری و خود را درگیر آن نساختن، حفظ کنی.

نکته ادبی: خط در اینجا استعاره از دام، گرفتاری و شرایط بحرانی است و برون خط بودن کنایه از دوری جستن از حواشی و خطرات است.

چون غلط بشنوی شتاب مکن تا نباید که خود غلط باشی

هنگامی که خبر نادرست یا سخن غلطی از کسی شنیدی، بلافاصله واکنش نشان نده و شتاب‌زده عمل نکن تا مبادا خودت نیز با این شتاب‌زدگی و عجله، به اشتباه بیفتی و شریکِ آن خطا شوی.

نکته ادبی: شتاب در این بیت به معنای تعجیل در واکنش است و غلط بشنوی به معنای دریافت اطلاعات نادرست و شایعات است.

خامشی محترم به کنج ادب به که گویندهٔ سقط باشی

در کنج ادب و خاموشی نشستن و سکوت کردن، بسیار بهتر و محترم‌تر از این است که زبانت را به گفتن حرف‌های بیهوده، ناپسند و سخیف باز کنی.

نکته ادبی: سقط در متون کهن به معنای سخن هرزه، بیهوده و گاه ناپسند است که در تضاد با ادب و خاموشی قرار گرفته است.

آرایه‌های ادبی

استعاره خط مشکلی

استفاده از واژه خط برای ترسیم محدوده خطر و دام‌هایی که دیگران برای انسان می‌گسترانند.

تضاد خامشی و گوینده

تقابل میان سکوتِ مؤدبانه و سخنِ ناپسند برای برجسته‌سازی ارزشِ خاموشی در مواقع لزوم.

کنایه برون خط بودن

کنایه از دوری جستن از درگیری و پرهیز از افتادن در مهلکه‌های فکری و اجتماعی.