مواعظ - قطعات

سعدی

شمارهٔ ۹۶

سعدی
نشان آخر عهد و زوال ملک ویست که در مصالح بیچارگان نظر نکند
به دست خویش مکن خانگاه خود ویران که دشمنان تو با تو ازین بتر نکند

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

بیت‌های حاضر، هشداری اخلاقی و سیاسی به حاکمان و صاحبان قدرت است تا با عدالت و رسیدگی به امور مردم، دوام حکومت خود را تضمین کنند. شاعر با نگاهی واقع‌بینانه یادآور می‌شود که عامل اصلی سقوط بسیاری از حکومت‌ها، نه هجوم دشمنان خارجی، بلکه غفلت و بی‌خردی خودِ حاکم است.

این ابیات بر این حقیقت تأکید دارند که ظلم و بی‌توجهی به حقوق فرودستان، سرآغاز نابودی است و خودویرانگریِ حاکم، فرصتی است که حتی دشمنان نیز از آن بهره می‌برند.

معنای روان

نشان آخر عهد و زوال ملک ویست که در مصالح بیچارگان نظر نکند

یکی از نشانه‌های قطعی پایان دوران سلطنت و فروپاشی یک سرزمین، این است که حاکم آن به فکر بهبود شرایط زندگی مردم ضعیف و رنج‌دیده نباشد.

نکته ادبی: واژه عهد در این بیت به معنای دوران حکومت و واژه مصالح جمع مصلحت به معنای امور خیر و نیازهاست.

به دست خویش مکن خانگاه خود ویران که دشمنان تو با تو ازین بتر نکند

با دستان خودت جایگاه و حکومتی را که داری، ویران مکن؛ زیرا حتی دشمنان کینه‌توزت نیز نمی‌توانند به اندازه کاری که خودت با خود می‌کنی، به تو آسیب برسانند.

نکته ادبی: واژه خانگاه در اینجا به معنای خانه و جایگاه است و استعاره از حکومت و جایگاه اجتماعی است.

آرایه‌های ادبی

کنایه خانه خود ویران کردن

کنایه از نابود کردن جایگاه، اعتبار و یا حکومت توسط خود فرد.

تضاد و اغراق دشمنان تو با تو ازین بتر نکند

مقایسه عملکردِ خودِ فرد با دشمن و نشان دادن اینکه خودزنی بسیار خطرناک‌تر از دشمنیِ دیگران است.