مواعظ - قطعات

سعدی

شمارهٔ ۸۹

سعدی
حاکم ظالم به سنان قلم دزدی بی تیر و کمان می کند
گله ما را گله از گرگ نیست این همه بیداد شبان می کند
آنکه زیان می رسد از وی به خلق فهم ندارد که زیان می کند
چون نکند رخنه به دیوار باغ دزد، که ناطور همان می کند

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

در این سروده، شاعر با نگاهی منتقدانه به نقد ستمگری حاکمان و متولیان امور پرداخته است. فضا و لحن کلام، آکنده از درد و تأسف است و نشان می‌دهد که خیانتِ کسانی که مسئولیت حفاظت و هدایت جامعه را بر عهده دارند، چه اندازه سهمگین‌تر و مخرب‌تر از تهدیدهای دشمنان بیرونی است.

شاعر در نهایت، هشداری اخلاقی به این ستمگران می‌دهد و یادآور می‌شود که این رفتارهای ناپسند، پیش از آنکه دیگران را آزار دهد، حقیقت و اصالت وجودی خودِ ظالم را تباه کرده و او را در گرداب ضرری ابدی گرفتار می‌کند.

معنای روان

حاکم ظالم به سنان قلم دزدی بی تیر و کمان می کند

حاکم ستمگر با بهره‌گیری از قدرتِ قلم و دستورات خود، بدون آنکه نیازی به سلاح‌های جنگی مانند تیر و کمان داشته باشد، حقوق و دارایی مردم را غارت می‌کند.

نکته ادبی: سنان به معنای نوک نیزه است و در اینجا استعاره‌ای است از قدرتِ نافذِ دستوراتِ مکتوبِ حاکم.

گله ما را گله از گرگ نیست این همه بیداد شبان می کند

مشکل ما از جانب گرگ‌ها (دشمنان آشکار) نیست، بلکه شکایت اصلی ما از چوپانی است که وظیفه حفاظت از ما را دارد اما خود منشأ تمام این بی‌عدالتی‌هاست.

نکته ادبی: آرایه جناس همسان میان دو واژه «گله» به معنای رمه و «گله» به معنای شکایت، زیبایی کلام را دوچندان کرده است.

آنکه زیان می رسد از وی به خلق فهم ندارد که زیان می کند

کسی که با کارهای خود به مردم صدمه می‌زند، آن‌قدر ناآگاه است که نمی‌داند با این کار، در واقع پیش از هر کس، به خود ضربه می‌زند و ضرر می‌بیند.

نکته ادبی: تکرار کلمه «زیان» در دو معنای مختلف (آزار رساندن به دیگران و ضرر کردنِ خویشتن)، تأکید بر بازتاب عملِ بد دارد.

چون نکند رخنه به دیوار باغ دزد، که ناطور همان می کند

وقتی نگهبان باغ خودش در حال دزدی و خیانت است، دیگر نیازی نیست که دزدِ غریبه دیوار را خراب کند تا وارد شود، زیرا نگهبان عملاً همان کار را انجام می‌دهد.

نکته ادبی: ناطور در اصطلاح به معنای باغبان یا نگهبانِ زمین‌های کشاورزی است و کنایه از افرادی است که به جای حفاظت، به امانت خیانت می‌کنند.

آرایه‌های ادبی

استعاره سنان قلم

تشبیه قدرت دستورات حکومتی به نوک نیزه که به طور غیرمستقیم صدمه می‌زند.

جناس همسان گله ما را گله از گرگ نیست

تکرار واژه گله در دو معنای متفاوت (رمه و شکایت).

تمثیل و کنایه شبان و ناطور

استفاده از چهره‌های نمادین چوپان و نگهبان برای اشاره به مسئولین و حاکمان ستمگر.