مواعظ - قطعات

سعدی

شمارهٔ ۳۹

سعدی
اگر خود بردرد پیشانی پیل نه مردست آنکه در وی مردمی نیست
بنی آدم سرشت از خاک دارد اگر خاکی نباشد آدمی نیست

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

در این ابیات، شاعر بر این نکته تأکید دارد که فضیلت و گوهر انسانیت در توانایی‌های جسمانی و قدرت ظاهری نهفته نیست، بلکه معیار واقعی انسان بودن، داشتن صفات اخلاقی والا، مروت و کمالات معنوی است. از دیدگاه شاعر، کسی که تنها به قدرت بدنی خود می‌بالد اما از عطوفت و انسانیت بی‌بهره است، در شمار آدمیان قرار نمی‌گیرد.

همچنین شاعر با تکیه بر سرشت انسان که از خاک آفریده شده است، فروتنی و تواضع را لازمه‌ی اصلی انسانیت می‌داند و هشدار می‌دهد که بدون این صفات نیکو، انسان از حقیقتِ وجودیِ خویش فاصله گرفته و از دایره‌ی آدمیت خارج است.

معنای روان

اگر خود بردرد پیشانی پیل نه مردست آنکه در وی مردمی نیست

اگر کسی قدرت آن را داشته باشد که پیشانی فیل را بشکافد و از پای درآورد، اما در درونش صفت انسانیت و جوانمردی نباشد، حقیقتاً شایسته‌ی نام «مرد» و انسان نیست.

نکته ادبی: واژه «مردمی» در این بیت ایهام دارد؛ هم به معنای انسانیت و مروت است و هم به معنای ویژگی‌های متعلق به مردان.

بنی آدم سرشت از خاک دارد اگر خاکی نباشد آدمی نیست

ذات و سرشت انسان از خاک است؛ بنابراین اگر کسی فاقد صفت خاکساری و فروتنی باشد، دیگر نباید او را به معنای واقعی کلمه، انسان دانست.

نکته ادبی: واژه «خاکی» آرایه‌ی ایهام دارد؛ هم به معنای «آفریده‌شده از خاک» (جنس انسان) و هم به معنای «فروتن و بی‌ادعا» به کار رفته است.

آرایه‌های ادبی

اغراق بردرد پیشانی پیل

اشاره به نهایت قدرت جسمانی برای مقایسه با فقدان صفات اخلاقی و نشان دادن بی‌ارزش بودن زور بازو بدون انسانیت.

ایهام مردمی و خاکی

واژه‌ی «مردمی» هم‌زمان به معنای مردانگی و انسانیت، و واژه‌ی «خاکی» به معنای جنس ماده‌ی تشکیل‌دهنده انسان و فروتنی به کار رفته است.