گلستان - باب هشتم در آداب صحبت
بخش ۹۹
سعدیدرک و برداشت
هوش مصنوعیدرونمایه و پیام
این بیت بر ویژگیِ ناپسندِ عیبجویی در افراد تنگنظر و خسیس تأکید دارد و نشان میدهد که چگونه این رذیلت اخلاقی، حتی در کسانی که دانش و فضل ظاهری دارند، مانع از کمال واقعی میشود.
شاعر با نگاهی نکتهسنج، این حقیقت را یادآور میشود که خساست فقط به اموال محدود نیست، بلکه در روحیه و برخورد انسان با دیگران نیز جاری است و چنین شخصی، همواره مشغولیّتِ ذهنیاش شمردنِ خطاهای دیگران است.
معنای روان
هیچکس فرد بخیلی را که ادعای فضل و کمال دارد نمیبیند، مگر آنکه او پیوسته در تلاش برای یافتن و برشمردنِ عیب و ایرادهای دیگران باشد.
نکته ادبی: واژه «بخیل» نماد خساست روحی و «فاضل» به معنای دانشمند است؛ ترکیب این دو در کنار هم نشاندهنده تناقضی است که در شخصیتهای متظاهر به چشم میخورد و فعل «کوشد» به استمرار در این صفتِ نکوهیده اشاره دارد.
آرایههای ادبی
جمعکردنِ دو صفتِ متضادِ «بخل» (خساست) و «فضل» (دانش و کمال) برای تأکید بر ریاکاری یا ناقص بودنِ کمالاتِ ظاهری.
کنایه از عیبجویی، بدگویی و غیبت کردن که به عنوان مشغلهی اصلی فردِ بخیل تصویر شده است.