گلستان - باب هشتم در آداب صحبت

سعدی

بخش ۷۶

سعدی
حلم شتر چنان که معلومست اگر طفلی مهارش گیرد و صد فرسنگ برد گردن از متابعتش نپیچد اما اگر درهای هولناک پیش آید که موجب هلاک باشد و طفل آنجا به نادانی خواهد شدن زمام از کفش در گسلاند و بیش مطاوعت نکند که هنگام درشتی ملاطفت مذموم است و گویند دشمن به ملاطفت دوست نگردد بلکه طمع زیادت کند.
سخن به لطف و کرم با درشت خوی مگوی که زنگ خورده نگردد به نرم سوهان پاک

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

مضمون اصلی این قطعات، نقدِ مدارای بی‌جا و تأکید بر شناختِ موقعیت در تعاملات انسانی است. در واقع، شاعر یا نویسنده به مخاطب هشدار می‌دهد که مهربانی همواره فضیلت نیست و در برابرِ نادانی یا شرارتِ ذاتی، باید از قاطعیت و سخت‌گیری بهره جست.

این متن به ما می‌آموزد که خردمندی حکم می‌کند در برابر خطر، تسلیم محض نباشیم و در مواجهه با افراد بدطینت، مهربانی تنها سبب افزایشِ طمع و گستاخی آنان خواهد شد.

معنای روان

حلم شتر چنان که معلومست اگر طفلی مهارش گیرد و صد فرسنگ برد گردن از متابعتش نپیچد اما اگر درهای هولناک پیش آید که موجب هلاک باشد و طفل آنجا به نادانی خواهد شدن زمام از کفش در گسلاند و بیش مطاوعت نکند که هنگام درشتی ملاطفت مذموم است و گویند دشمن به ملاطفت دوست نگردد بلکه طمع زیادت کند.

آرامش و شکیبایی شتر معروف است؛ به طوری که اگر کودکی افسار آن را به دست گیرد و آن را مسافتی طولانی ببرد، شتر از فرمان‌بری سر باز نمی‌زند. اما اگر به پرتگاهی هولناک برسند که موجب نابودی باشد و کودک از روی ناآگاهی بخواهد شتر را به آن سمت ببرد، شتر افسار را از دست او رها می‌کند و دیگر از او اطاعت نمی‌کند؛ زیرا در هنگامِ خطر و شرایط سخت، نرمی و مدارا کاری ناپسند است. همچنین گفته‌اند که دشمن با نرم‌خویی دوست نمی‌شود، بلکه طمعش بیشتر می‌شود.

نکته ادبی: حِلم به معنای بردباری است. عبارت «زمام از کفش در گسلاند» کنایه از طغیان و سرپیچی در برابر خطرات است که نشان‌دهنده غریزه بقا در موجودات است.

سخن به لطف و کرم با درشت خوی مگوی که زنگ خورده نگردد به نرم سوهان پاک

با افراد تندخو و بدرفتار، با مهربانی و بزرگواری سخن نگو؛ چرا که همان‌طور که آهن زنگ‌زده با سوهانی نرم پاک نمی‌شود، آدم بدسیرت نیز با نرمی اصلاح نمی‌شود و نیاز به برخوردی متناسب با سختیِ وجودش دارد.

نکته ادبی: زنگ در اینجا نمادِ تیرگیِ اخلاقی و سوهان استعاره‌ای از ابزار تأدیب است که باید با جنسِ هدف سازگار باشد.

آرایه‌های ادبی

تمثیل حلم شتر

نویسنده با به تصویر کشیدن صبوری شتر و واکنش غریزی آن به خطر، قاعده‌ای عقلی برای رفتارِ هوشمندانه انسان در برابر نادانی وضع کرده است.

تشبیه به نرم سوهان

تلاش برای اصلاح اخلاقِ افراد بدذات با مهربانی، به سوهانِ نرم تشبیه شده است که کارایی لازم را برای زدودن زنگار (بدی‌ها) ندارد.