گلستان - باب هشتم در آداب صحبت

سعدی

بخش ۷۰

سعدی
دو کس را حسرت از دل نرود و پای تغابن از گل بر نیاید تاجر کشتی شکسته و وارث با قلندران نشسته.
یا مروبا یار ازرق پیرهن یا بکش بر خان و مان انگشت نیل
دوستی با پیلبانان یا مکن یا طلب کن خانه ای درخورد پیل

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این قطعات تعلیمی، با زبانی استوار و حکیمانه به مقوله «تناسب» در معاشرت و زندگی اجتماعی می‌پردازند. شاعر هشدار می‌دهد که پیوند با افرادی که سبک زندگی، توانمندی و هزینه‌های زندگی‌شان با ما همخوانی ندارد، جز پشیمانی و زیان، حاصلی در بر نخواهد داشت.

در واقع، مقصود نویسنده تبیین ضرورتِ رعایتِ حد و مرزهای توانایی شخصی در مواجهه با روابط و دارایی‌هاست. او گوشزد می‌کند که اگر کسی بخواهد پا را از گلیم خود درازتر کند و بدونِ بضاعتِ کافی با کسانی که شرایطِ دشوار یا پرهزینه دارند نشست‌وبرخاست کند، لاجرم باید هزینه‌های سنگین و ناخوشایندِ آن را نیز بپذیرد.

معنای روان

دو کس را حسرت از دل نرود و پای تغابن از گل بر نیاید تاجر کشتی شکسته و وارث با قلندران نشسته.

دو گروه از افراد همواره دچار اندوه و پشیمانی هستند و نمی‌توانند خود را از باتلاق زیان و خسارت نجات دهند: نخست، بازرگانی که کشتی‌اش در دریا غرق شده و سرمایه‌اش را از دست داده است؛ و دوم، وارثی که ثروت موروثی‌اش را با معاشرت و ولخرجی در کنار افراد لاابالی و بی‌خیال بر باد داده است.

نکته ادبی: تغابن به معنای زیان‌دیدگی در معامله و پشیمانی است. قلندران در اینجا به معنای افرادِ بی‌قید و بند و ولگرد است که با رفتار و کردارشان، ثروت دیگران را تباه می‌کنند.

یا مروبا یار ازرق پیرهن یا بکش بر خان و مان انگشت نیل

یا از دوستی و همراهی با کسی که سبک زندگی یا منش متفاوتی دارد (کسانی که جامه آبی بر تن دارند) دوری کن، یا اگر می‌خواهی با او معاشرت کنی، آماده باش که تمام زندگی و خانه خود را به رنگِ سلیقه و خواستِ او درآوری و عواقبش را بپذیری.

نکته ادبی: ازرق‌پوشان در عرف ادب فارسی اغلب به صوفیان یا زاهدان یا دسته‌ای خاص اشاره دارد که اقتضائات خاص خود را دارند. نیل کشیدن بر خانه کنایه از هم‌رنگ شدن یا پذیرفتنِ بارِ هزینه‌ها و شرایطِ آن فرد است.

دوستی با پیلبانان یا مکن یا طلب کن خانه ای درخورد پیل

یا به هیچ‌وجه با کسانی که شغل‌ها یا موقعیت‌های بسیار بزرگ و پرزحمت دارند (مانند فیلبانان) طرح دوستی نریز، و یا اگر با آنان همراه شدی، خانه‌ای متناسب با جایگاه و نیازمندی‌های فیل برایش تدارک ببین (یعنی ظرفیت و هزینه‌های آن رفاقت را داشته باش).

نکته ادبی: پیلبان نمادِ کسانی است که نیازمندِ توجه و هزینه‌های بسیار زیاد هستند. «درخور پیل» کنایه از تناسب امکانات با خواسته‌ها و موقعیت طرف مقابل است.

آرایه‌های ادبی

کنایه پای تغابن از گل بر نیاید

کنایه از گرفتار شدن در بندِ زیان و ناتوانی در جبران خسارت.

تمثیل خانه ای درخورد پیل

تمثیلی برای لزوم هماهنگی میانِ سطحِ زندگی و امکاناتِ مالی با رفاقت‌ها و تعاملات اجتماعی.

موازنه یا ... یا ...

تکرار ساختار شرطیِ دوگزینه‌ای در ابیات دوم و سوم برای تأکید بر انتخاب سخت و ضرورتِ پذیرشِ تبعاتِ هر انتخاب.