گلستان - باب هشتم در آداب صحبت

سعدی

بخش ۵۶

سعدی
معصیت از هر که صادر شود ناپسندیده است و از علماء ناخوبتر که علم سلاح جنگ شیطانست و خداوند سلاح را چون به اسیری برند شرمساری بیش برد.
عام نادان پریشان روزگار به ز دانشمند ناپرهیزگار
کان به نابینایی از راه اوفتاد وین دو چشمش بود و در چاه اوفتاد

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این متن به نقد عالمان بی‌عمل می‌پردازد و بر این باور است که مسئولیت اهل علم، به دلیل داشتن آگاهی، بسیار سنگین‌تر از عوام است. دانش در اینجا به عنوان یک ابزار دفاعی در برابر شر و شیطان معرفی شده که اگر صاحب آن، با وجود این ابزار، در دام گناه گرفتار شود، نشان‌دهنده شکست و شرمساری بزرگ‌تری است.

در ادامه، نویسنده با بهره‌گیری از تمثیل، تضادی میان فرد بی‌سوادِ عامی و عالمِ فاقدِ پرهیزکاری ترسیم می‌کند. از دیدگاه او، جهلِ ساده، عذری برای لغزش است؛ اما دانشمندی که با داشتن ابزارِ آگاهی و بصیرت، همچنان به بیراهه می‌رود، گناهکارتر است، چرا که او با چشمان باز به سمت سقوط و گمراهی گام برداشته است.

معنای روان

معصیت از هر که صادر شود ناپسندیده است و از علماء ناخوبتر که علم سلاح جنگ شیطانست و خداوند سلاح را چون به اسیری برند شرمساری بیش برد.

ارتکاب گناه از هر کسی زشت و ناپسند است، اما از جانب عالمان و دانش‌پروران زشت‌تر است؛ چرا که علم و آگاهی همچون جنگ‌افزاری است که انسان را در برابر حملات شیطان محافظت می‌کند و بسیار مایه شرمساری است که کسی با داشتن چنین ابزار دفاعی قدرتمندی، در جنگ با نفس خود شکست بخورد و به دست شیطان اسیر شود.

نکته ادبی: عبارت 'خداوند سلاح' به معنای 'صاحب سلاح' است. واژه 'خداوند' در متون کهن به معنای مالک و دارنده به‌کار می‌رود، نه به معنای پروردگار.

عام نادان پریشان روزگار به ز دانشمند ناپرهیزگار

فرد عامی و نادانی که در زندگی سرگردان است و راه درست را نمی‌شناسد، از آن عالم و دانشمندی که به اصول اخلاقی و پرهیزکاری پایبند نیست، جایگاه و ارزش بالاتری دارد.

نکته ادبی: ترکیب 'پریشان روزگار' صفت است برای 'عام نادان' و نشان‌دهنده بی‌بهره بودن او از دانش و هدایت است.

کان به نابینایی از راه اوفتاد وین دو چشمش بود و در چاه اوفتاد

دلیل این برتری آن است که فرد نادان چون نابینا بود و راه را نمی‌دید، از مسیر خارج شد؛ اما آن عالم با اینکه از نعمت دو چشم (یعنی بینش و دانش) برخوردار بود، با این حال آگاهانه در چاه گمراهی و تباهی سقوط کرد.

نکته ادبی: در اینجا واژه 'دو چشم' استعاره از علم و بینش است. ساختار جمله تقابلِ 'نابینایی' و 'دو چشم' را برای تأکید بر مسئولیت عالم نشان می‌دهد.

آرایه‌های ادبی

استعاره سلاح جنگ شیطان

دانش و آگاهی به سلاحی تشبیه شده که انسان را در برابر تهاجمات نفسانی و وسوسه‌های شیطانی حفظ می‌کند.

تضاد و تمثیل نابینا در برابر دو چشم

مقایسه میان کسی که به دلیل فقدان دانش راه را گم کرده (نابینا) با کسی که دانش داشته اما خود را به تباهی کشانده (دو چشم).

کنایه در چاه اوفتاد

کنایه از سقوط در گناه و رسیدن به سرانجام شوم و بدبختی به دلیل بی‌توجهی به آگاهی‌های خود.