گلستان - باب هشتم در آداب صحبت
بخش ۱۵
سعدیدرک و برداشت
هوش مصنوعیدرونمایه و پیام
این بیت به نکتهای اخلاقی و ظریف اشاره دارد که بر اساس آن، هرچند صفت بخشش و گذشت در فرهنگ ما بسیار ستوده و مطلوب است، اما انجام آن مستلزم شناخت و درک صحیح از شرایط است.
شاعر هشدار میدهد که گاهی برخی رفتارها که در ظاهر خیرخواهانه به نظر میرسند، اگر با نیت درست یا به شیوه صحیح نباشند، نه تنها گرهی از کار مردم نمیگشایند، بلکه خود عامل ایجاد رنج و آزردگی مضاعف میشوند.
معنای روان
بخشش و گذشت کار بسیار پسندیده و شایستهای است، اما باید مراقب بود که با رفتارهای به ظاهر خیرخواهانه، زخمهای جدیدی بر جان مردم وارد نکنی و به بهانهی التیام، درد و رنج آنها را افزایش ندهی.
نکته ادبی: واژه «ریش» در زبان فارسی کهن به معنای «زخم» است و در این بیت تضادِ کنایی میان «مرهم» (که برای درمان است) و «آزار» (که مایه رنج است) برای نشان دادنِ تزویر در رفتار، به کار رفته است.
آرایههای ادبی
به معنای درمان کردنِ آلام و مشکلات است که در اینجا با صفت «آزار» همراه شده تا نشاندهنده تزویر و رفتار آسیبزا باشد.