گلستان - باب هشتم در آداب صحبت

سعدی

بخش ۱۰

سعدی
سخن میان دو دشمن چنان گوی که گر دوست گردند شرم زده نشوی.
میان دو کس جنگ چون آتشست سخن چین بدبخت هیزم کشست
میان دو تن آتش افروختن نه عقلست و خود در میان سوختن
پیش دیوار آنچه گویی هوش دار تا نباشد در پس دیوار گوش

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

در این ابیات، شاعر با نگاهی حکیمانه بر اهمیت تدبیر در کلام و پرهیز از سخن‌چینی و ایجاد فتنه تأکید می‌ورزد. مضمون اصلی، دعوت به خویشتن‌داری و دوراندیشی در معاشرت با دیگران است تا انسان از آسیب‌های ناشی از کلام نسنجیده در امان بماند.

علاوه بر این، ابیات یادآور این نکته هستند که دامن زدن به اختلافات میان دیگران، پیش از آنکه دامن‌گیر طرفین شود، گریبان خودِ فرد فتنه‌انگیز را خواهد گرفت و این خود نوعی بی‌خردی است که پیامدهای ناگواری به همراه دارد.

معنای روان

سخن میان دو دشمن چنان گوی که گر دوست گردند شرم زده نشوی.

هنگامی که در نزدِ کسی از دشمنش سخن می‌گویی، چنان با احتیاط و سنجیده حرف بزن که اگر روزی آن دو با هم آشتی کردند و دوست شدند، تو از گفته‌های خود شرمنده و سرافکنده نشوی.

نکته ادبی: تأکید بر آینده‌نگری در کلام و پرهیز از گفتنِ سخنانِ تند که راهِ بازگشت و صلح را برای دیگران دشوار می‌کند.

میان دو کس جنگ چون آتشست سخن چین بدبخت هیزم کشست

دعوا و کشمکش میان دو نفر مانند آتش است و کسی که میان آن دو سخن‌چینی می‌کند و آتشِ اختلاف را شعله‌ورتر می‌سازد، مانند کسی است که هیزم به آتش می‌افزاید.

نکته ادبی: تشبیه بدیعِ سخن‌چین به هیزم‌کش که نشان‌دهنده نقشِ مخرب او در شعله‌ورتر کردنِ اختلاف است.

میان دو تن آتش افروختن نه عقلست و خود در میان سوختن

دامن زدن به اختلاف و دشمنی میان دو نفر، نشانه‌ی بی‌عقلی است؛ چرا که خودِ تو نیز در این میان گرفتارِ آتشِ فتنه خواهی شد و آسیب خواهی دید.

نکته ادبی: آتش‌افروزی در اینجا استعاره از فتنه‌انگیزی است و سوختن، نتیجه‌ی قهریِ ورود به حریمِ دشمنیِ دیگران است.

پیش دیوار آنچه گویی هوش دار تا نباشد در پس دیوار گوش

هرگاه می‌خواهی در جایی حرفی بزنی، هشیار و مراقب باش، زیرا ممکن است در پشت دیوار کسی باشد که سخنان تو را بشنود و اسرارت فاش شود.

نکته ادبی: اشاره به ضرب‌المثل مشهور دیوار موش دارد و موش گوش دارد، برای هشدار درباره‌ی حفظِ رازداری.

آرایه‌های ادبی

تشبیه میان دو کس جنگ چون آتشست

شبهِ کینه و دشمنی به آتش که ویرانگر است و همه چیز را می‌سوزاند.

استعاره و تمثیل سخن چین بدبخت هیزم کشست

تشبیه سخن‌چین به هیزم‌کش برای نشان دادنِ عاملِ اصلیِ تداوم و شدت‌گیریِ فتنه‌ها.

کنایه در پس دیوار گوش

کنایه از وجودِ شنونده‌های پنهانی که ممکن است سخنانِ خصوصی را بشنوند و بر ضد گوینده استفاده کنند.