گلستان - باب هفتم در تأثیر تربیت

از مردی بزرگ در مورد معنای این حدیث نبوی پرسیدم که می‌گوید «بدترین دشمن تو، همان نفس توست که میان پهلوهایت قرار دارد». او پاسخ داد که طبق قاعده کلی، با هر دشمنی مدارا و احسان کنی، با تو دوست می‌شود؛ مگر نفس که هرچه بیشتر با او مدارا کنی و به خواسته‌هایش تن دهی، گستاخ‌تر و مخالف‌تر می‌شود.

اگر به هر کسی نیکی کنی و خواسته‌اش را برآوری، مطیع تو می‌شود؛ اما نفس داستانش متفاوت است که هر چه بیشتر به آن توجه کنی و خواسته‌اش را برآورده سازی، بیشتر فرمان‌ناپذیری می‌کند.

موضوع این بخش، مناظره و جدال سعدی با کسی است که ادعای درویشی دارد، درباره اینکه آیا ثروتمند بودن بهتر است یا فقیر بودن.

شخصی را دیدم که ظاهری شبیه درویشان داشت اما رفتارشان را نداشت. در مجلسی نشسته بود و شکایت‌نامه خود را علیه ثروتمندان باز کرده و آن‌ها را ملامت می‌کرد. او می‌گفت که دست توانگران برای بخشش بسته است و پای ارادت آن‌ها شکسته. من که پرورده نعمت بزرگان بودم، از این سخنان ناراحت شدم و گفتم ای دوست! ثروتمندان پناهگاه نیازمندان، ذخیره گوشه‌نشینان، مقصد مسافران و دلسوزانی هستند که بار سنگین زندگی دیگران را به دوش می‌کشند تا آن‌ها راحت باشند.

ثروتمندان آن‌گاه به خوردن غذا دست می‌برند که زیردستان و اطرافیانشان اول غذا خورده باشند و باقی‌مانده‌های سفره پربرکت آن‌ها به پیران، یتیمان، نزدیکان و همسایگان رسیده باشد.

توانگران دارای صدقات واجب و مستحب، نذورات، مهمانی دادن، زکات، فطریه، آزاد کردن بندگان، قربانی و دیگر امور خیریه هستند که از مالشان پرداخت می‌کنند.

ثروتمند، وقتی به ثروت مشغول باشد، اگر ذهن و فکرش پراکنده باشد، زندگی‌اش هم آشفته و بدون آرامش خواهد بود.

چه قدرتِ بخشش باشد و چه تواناییِ عبادت، هر دو برای ثروتمندان آسان‌تر است؛ زیرا ثروتمند مال حلال و پاک دارد، لباسش تمیز است، آبرویش محفوظ است و دلش فارغ از دغدغه نان. مشخص است که از شکم گرسنه توان عبادت برنمی‌آید، از دست خالی مروت و مردانگی انتظار نمی‌رود و از پای خسته و گرسنه نمی‌توان انتظار کار خیر داشت.

مورچه در تابستان تلاش می‌کند تا در زمستان که نمی‌تواند کار کند، آسوده باشد.

کسی که شام خورده و کسی که گرسنه در انتظار شام نشسته، هرگز این دو وضعیت با هم قابل مقایسه نیستند.

پس عبادت ثروتمندان بهتر پذیرفته می‌شود چون حضور ذهن دارند و درگیر فقر و پریشانی نیستند. عرب می‌گوید از فقرِ ذلت‌بار و همسایگی با آدم‌های خسیس به خدا پناه می‌برم و در حدیث است که فقر، مایه روسیاهی در دنیا و آخرت است. او گفت: مگر نشنیدی پیامبر گفت فقر افتخار من است؟ گفتم ساکت باش؛ اشاره پیامبر به فقرِ کسانی است که مردِ میدانِ تسلیم و رضای الهی‌اند، نه این گروه که فقط لباسِ پاکان را پوشیده‌اند و از دین دکان ساخته‌اند.

ای کسی که مثل طبل فقط صدایت بلند است و در باطن هیچ نداری، بدونِ توشه و آمادگیِ اخلاقی و مادی، چه تدبیری برای پیمودنِ راه داری؟

از مردانگی دور است که چشمِ طمع به مالِ خلق بدوزی؛ تسبیحِ هزاردانه را در دست نچرخان و ریاکاری نکن.

درویشِ ناآگاه و بی‌خرد آرام نمی‌گیرد تا اینکه فقرش به کفر می‌انجامد. فقر ممکن است نزدیک به کفر باشد زیرا انسان جز با مالِ حلال نمی‌تواند برهنه‌ای را بپوشاند یا گرفتاری را آزاد کند. آیا نمی‌بینی که خداوند در قرآن از نعمت‌های بهشتی سخن می‌گوید تا بدانی که کسی که دغدغه نان دارد از آرامشِ خاطر محروم است.

وقتی این حرف‌ها را زدم، درویش کنترل خود را از دست داد و شروع به تندگویی کرد و گفت: آن‌قدر در ستایش آن‌ها مبالغه کردی که گویی آن‌ها اکسیر جوانی یا کلید گنجینه‌های الهی هستند. عده‌ای متکبر و مغرور که سخنشان جز بیهودگی نیست و با نگاهِ تحقیرآمیز به دیگران نگاه می‌کنند. علما را به گدایی متهم می‌کنند و فقرا را خوار می‌شمارند و به خاطرِ ثروتشان خود را از همه بالاتر می‌دانند و اصلاً به کسی توجه نمی‌کنند؛ غافل از اینکه هر که از نظر بندگیِ خدا کم و از نظر مال زیاد باشد، در واقع درویش است نه توانگر.

اگر کسی که هنری ندارد به خاطرِ ثروتش بر یک انسانِ حکیم فخر بفروشد، او را همچون مدفوع حیوان بدان، حتی اگر ثروتش به اندازه مشک و عنبر باشد.

کسی با رنج و سختی مالی به دست می‌آورد، اما دیگری می‌آید و بدون هیچ رنجی آن را تصاحب می‌کند.

ثروتمندان نگهبانانِ سخت‌گیر می‌گمارند تا کسی به آن‌ها نزدیک نشود و دست رد به سینه افرادِ فهیم می‌زنند و می‌گویند کسی اینجا نیست؛ و در واقع راست هم می‌گویند چون کسی که اهلِ معرفت باشد، نزدِ آن‌ها جایگاهی ندارد.

گفتم عذرشان این است که از دست گدایانِ طمع‌کار به جان آمده‌اند. اصلاً محال است که چشم گدایان با تمامِ ثروتِ دنیا سیر شود. هر کس در زندگی تلخیِ سختی را چشیده باشد، از عقوبت خدا نمی‌ترسد و حلال و حرام را در راهِ رسیدن به خواسته‌اش تشخیص نمی‌دهد.

اگر دو نفر جنازه‌ای را روی دوش ببرند، شخصِ پست‌طبع گمان می‌کند که سفره غذاست.

بعضی از این درویش‌نمایان به دلیلِ فقر و ناداریِ مطلق، مرتکب گناه می‌شوند. وقتی یک درویشِ نادان نتواند از راهِ حلال حاجتش را برطرف کند، به گناه می‌افتد؛ زیرا شکم و شهوت فرزندانِ یک مادرند و تا یکی پابرجاست، آن یکی هم هست.

شنیدم درویشی را به خاطر کاری ناپسند گرفتند. او گفت ای مردم، نه توانایی ازدواج دارم و نه قدرتِ صبر کردن؛ چه کنم؟ در اسلام رهبانیت و ترکِ دنیا نداریم. یکی از مزایای ثروت این است که ثروتمند هر شب همسری زیبا در کنار دارد و دیگر نیازی نیست به گناه بیفتد.

کسی که به زیباییِ همسرِ خود دل‌خوش است، هرگز به دنبالِ زشتی‌ها نمی‌رود.

این بخش در متن اصلی خالی است یا به عنوان سکوت در روایت تفسیر می‌شود.

وقتی سگِ درنده گوشت پیدا کند، دیگر نمی‌پرسد که این گوشتِ حیوانِ حلال است یا حرام.

با گرسنگی دیگر قدرتِ پرهیزگاری باقی نمی‌ماند؛ فقر، عنانِ تقوا را از دست انسان می‌گیرد.

هر دلیلی که او می‌آورد، من پاسخ می‌دادم؛ تا اینکه سرمایه‌اش تمام شد و دیگر استدلالی برای گفتن نداشت.

کسی که ادعای دین‌داری و معرفت دارد اما فقط سخن‌پردازی می‌کند، مثل کسی است که سلاحِ دفاعی دارد اما در واقع هیچ پناهگاهی ندارد.

در نهایت وقتی حرفی برای گفتن نداشت، مرا تحقیر کرد. این سنتِ نادانان است که وقتی در بحث شکست می‌خورند، شروع به توهین می‌کنند؛ همان‌طور که آزر (بت‌تراش) وقتی نتوانست با دلیلِ منطقی پسرش (ابراهیم) را قانع کند، به او گفت اگر دست برنداری تو را سنگسار می‌کنم. او به من دشنام داد و من هم پاسخ او را دادم، یقه هم را گرفتیم.

همه مردم از این مشاجره و گفت‌وگوی تند ما انگشتِ حیرت به دندان گزیدند.

خلاصه ماجرا را پیش قاضی بردیم. قاضی وقتی حیلت ما را دید و حرف‌هایمان را شنید، مدتی فکر کرد و گفت: ای کسی که ثروتمندان را ستودی و درویشان را نکوهش کردی، بدان که هر جا گلی هست خاری هم هست؛ با هر شرابی خماری است، بر سر هر گنجی ماری است و هر مروارید گران‌بهایی نهنگی مردم‌خوار دارد. لذت‌های دنیا با مرگ دنبال می‌شود و بهشت با سختی‌ها احاطه شده است.

آیا در بوستان نمی‌بینی که هم بید مشک هست و هم چوب خشک؟ در میان ثروتمندان هم آدم شاکر و هم ناسپاس وجود دارد و در میان درویشان هم صبور و هم بی‌تاب. مقربانِ درگاهِ الهی هم ثروتمندانِ درویش‌صفت هستند و هم درویشانِ ثروتمند‌طبع. بهترینِ ثروتمندان کسی است که غمِ فقرا را می‌خورد و بهترینِ فقرا کسی است که کمتر به ثروتمندان رو می‌زند. هر کس بر خدا توکل کند، خدا برایش کافی است.

سپس رو به درویش کرد و گفت: ای کسی که گفتی ثروتمندان مشغولِ غفلت‌اند، درست است که گروهی این‌گونه‌اند؛ آدم‌های کوته‌فکری که قدر نعمت را نمی‌دانند، جمع می‌کنند و نمی‌خورند و نمی‌بخشند. این‌ها اگر طوفانی هم بیاید، به خاطر ثروتشان از رنجِ فقرا خبر ندارند و از خدا نمی‌ترسند.

اگر دیگران از فقر و نداری هلاک شوند، برایِ فردِ بی‌دردِ ثروتمند مهم نیست؛ مثلِ مرغابی که از طوفانِ دریا ترسی ندارد.

این بخش در متن اصلی خالی است یا به عنوان سکوت در روایت تفسیر می‌شود.

قومی هم هستند که با وجود داشتنِ مال، سفره نعماتشان برایِ دیگران باز است و در راهِ معرفت و دنیا و آخرت تلاش می‌کنند؛ مانندِ بندگانِ پادشاهِ عادل، مظفر و منصور (ابوبکر بن سعد)، که خداوند روزگارش را پایدار دارد.

خداوند خواست به جهانیان رحم کند و تو را به واسطه رحمتش پادشاهِ جهان قرار داد.

قاضی وقتی سخن را به اینجا رساند و از حدِ توانِ ما گذشت، ما به حکمِ او رضایت دادیم، از گذشته گذشتیم، با هم مدارا کردیم و برای جبرانِ کدورت‌ها، یکدیگر را بوسیدیم.

ای درویش، از گردشِ روزگار شکایت نکن؛ چرا که اگر در همین فقر و ناداری بمانی، بدبخت هستی.

ای ثروتمند، حالا که دل و دستِ توانمند داری، از مالت بخور و ببخش، که با این کار هم دنیا را داری و هم آخرت را بردی.