گلستان - باب پنجم در عشق و جوانی

حکایت کرده‌اند که قاضی همدان، دلباخته‌ی پسری نعلبند شده بود. او در آتش عشق آن پسر می‌سوخت و روزگارش را در پی او به جست‌وجو و بی‌قراری می‌گذراند و پیوسته وصف زیبایی او را بر زبان داشت.

ای سروِ بلندبالای من، تو دل مرا از دستم ربودی و آن را به زیر پای خود افکندی.

آن پسر که از این ابراز عشق، بسیار رنجیده بود، بی‌محابا به قاضی ناسزا گفت و سنگ به سویش پرتاب کرد و هر نوع بی‌احترامی را روا داشت. قاضی به یکی از همکارانش گفت: در بلاد عرب گفته‌اند که ضربه‌ی محبوب مانند خوردن کشمش شیرین است؛ همانا از شدتِ گستاخی و وقاحتِ او، بوی مهربانی و لطف به مشام می‌رسد.

قاضی این حرف را زد و به جایگاه قضاوت بازگشت. چند تن از بزرگان و شاهدانِ عادل در مجلس او حاضر بودند. آن‌ها با احترام اجازه خواستند تا سخنی بگویند، هرچند می‌دانستند که این کار خلاف ادب است، اما به خاطرِ بزرگواری‌شان ناچار بودند.

به آن‌ها گفتند: به دلیلِ نعمتی که خداوند به تو بخشیده و عمرت را در رفاه گذرانده‌ای، اگر ما مصلحتی ببینیم و آن را به تو نگوییم، نوعی خیانت به تو کرده‌ایم. راه درست این است که دیگر دورِ این پسر نگردی و هوس‌بازی را کنار بگذاری، چرا که منصب قضاوت بسیار شریف است و نباید آن را به گناهی زشت آلوده کنی. این پسر، همان کسی است که دیدی و این ماجرا، همان حرف‌هایی است که شنیدی.

بسا پیش می‌آید که یک کارِ زشت، نام نیکویی را که فردی در طول پنجاه سال برای خود ساخته است، به یکباره نابود می‌کند.

هرچقدر می‌خواهی مرا سرزنش کن، اما بدان که از زنگی (سیاه‌پوست)، نمی‌توان سیاهی را شست؛ یعنی طبیعتِ عاشقِ من، تغییرناپذیر است.

قاضی این حرف‌ها را نشنیده گرفت و افرادی را برای پیدا کردن پسر فرستاد و ثروت بسیاری خرج کرد. گفته‌اند کسی که پول در دست دارد، قدرت نیز دارد و آن‌که ثروتی ندارد، در دنیا تنهاست. خلاصه اینکه شبی خلوتی برای قاضی فراهم شد، اما همان شب، رئیس پلیس (شحنه) باخبر شد. قاضی در حالی که مستِ شراب و جوانی بود، نخفت و با ترنم این شعر را می‌خواند.

لحظه‌ای که فتنه‌ها و سختی‌ها خوابیده‌اند، مراقب باش و بیدار بمان تا عمرت به هدر نرود.

یا صدای صبح رسیده است یا صدای کوسِ (طبلِ) درِ خانه‌ی اتابک است که بلند شده است.

در همین حال، یکی از دوستان قاضی وارد شد و گفت: بنشین و تا فرصت داری فرار کن که حسودان از تو نزد پادشاه سعایت کرده‌اند؛ بلکه حقیقتی را گفته‌اند. بیا تا این آتشِ فتنه را که هنوز کوچک است با تدبیری خاموش کنیم، پیش از آنکه شعله‌ور شود و همه‌جا را بگیرد. قاضی با لبخند نگاهی به او کرد و گفت.

چه فرقی می‌کند که سگی پارس کند؟

همان شب به پادشاه خبر دادند که در قلمرو تو چنین کار ناشایستی رخ داده است، چه دستوری می‌دهی؟ پادشاه گفت: من او را از دانشمندان زمانه می‌دانم و او یگانه است. معاندان در حق او دروغ‌پردازی کرده‌اند و این سخنِ شما را تا با چشم خود نبینم، باور نمی‌کنم.

شنیدم که سحرگاه، پادشاه با چند تن از نزدیکانش به بالین قاضی آمد. شمع را روشن و پسر را در کنارش دید و جام‌های شکسته و قاضی در خوابِ مستی، بی‌خبر از همه‌جا بود. به آرامی بیدارش کردند و گفتند خورشید برآمده است. قاضی متوجه اوضاع شد و گفت: از کدام طرف برآمده است؟ گفتند از مشرق.

قاضی گفت: خدا را شکر که در توبه هنوز باز است، طبقِ حدیث پیامبر که می‌گوید.

درهای توبه بسته نمی‌شود تا زمانی که خورشید از مغرب طلوع کند. خدایا از تو آمرزش می‌طلبم و به سوی تو بازمی‌گردم.

اگر مرا مجازات کنی، سزاوار آن هستم، اما اگر ببخشی، عفو از انتقام بهتر است.

پادشاه گفت: با وجود چنین گناه بزرگی که آشکار شد، راهی برای نجات تو نیست. قاضی این را گفت و ماموران او را گرفتند. قاضی گفت: در خدمت سلطان یک سخنِ دیگر دارم. پادشاه گفت آن چیست؟ او گفت.

اگر نجات از این گناهی که مرتکب شده‌ام ممکن نیست، باز هم به آن کرم و بزرگواری که تو داری، امید دارم.

قاضی گفت: ای خداوندِ جهان، من نمک‌پرورده‌ی این خاندانم و این گناه را تنها من نکرده‌ام. فرد دیگری را (به جای من) مجازات کن تا من عبرت بگیرم. پادشاه خندید و او را بخشید و به کسانی که خواهان کشتن او بودند، گفت.

شنیده‌ام که در دریایی بزرگ، دو نفر با هم در گردابی افتادند.

یکی از آن‌ها میان موج و سرگردانی می‌گفت: مرا رها کن و دستِ همراه مرا بگیر و نجاتش بده.

داستان عشق را از آن فردِ بی‌اصل و نسب نشنو، که در سختی‌ها یاریِ یار را فراموش می‌کند.

که سعدی راه و رسم عاشقی را، چنان می‌داند که در بغداد شهرت دارد.

اگر مجنون (عاشقِ لیلی) زنده بود، داستانِ عشق را از این دفترِ من می‌نوشت.