گلستان - باب پنجم در عشق و جوانی

در آن سال که سلطان محمد خوارزمشاه برای مصلحت‌های سیاسی با مردم ختا صلح کرد، به مسجد جامع کاشغر وارد شدم. پسری را دیدم که در حالِ یادگیریِ نحو (دستور زبان) بود؛ او چنان توازنِ اندام و زیباییِ چهره‌ای داشت که در وصفِ کمالاتش این‌گونه می‌گویند:

من هرگز آدمی را با این شکل و شمایل و منش و قد و قامتی ندیده‌ام، مگر آنکه این زیبایی و برازندگی را از پریان آموخته باشد.

او کتابِ مقدمه نحوِ زمخشری را در دست داشت و این جمله را می‌خواند: 'زید، عمرو را زد' (مثالی برای فاعل و مفعول). به شوخی به او گفتم: پادشاهان خوارزم و ختا با هم صلح کردند، اما میان زید و عمرو هنوز همان دشمنی و دعوا باقی است؟ او خندید و نام و زادگاهم را پرسید. گفتم شیرازی هستم. پرسید از آثار سعدی چه داری؟ گفتم:

با شیوه‌ی دستوری (نحوی) با خشم به من حمله می‌کنی، درست همان‌طور که در مثالِ دستور زبان، زید در برابر عمرو قرار می‌گیرد و با او درگیر می‌شود.

او دامنِ کبر و غرور را بر زمین می‌کشد و سرش را از شدتِ نخوت بالا نمی‌گیرد؛ آیا ممکن است کسی که عاملِ جرّ (پایین‌کشنده) بر او مسلط است، بتواند سرش را بلند کند؟

آن پسر لحظه‌ای به فکر فرو رفت و گفت: بیشترِ اشعارِ او (سعدی) به زبان فارسی است؛ اگر به آن زبان بگویی، به فهم نزدیک‌تر است (طبق حدیث که باید با مردم به اندازه عقلشان سخن گفت). گفتم:

ای کسی که دل‌های عاشقان را در دامِ خود اسیر کرده‌ای! ما تمامِ توجه و مشغولیت‌مان تو هستی، در حالی که تو هنوز درگیرِ مسائلِ ساده و بیهوده‌ی 'عمرو و زید' (مسائلِ تکراری و بی‌ارزشِ نحوی) هستی.

صبحگاهان که قصدِ سفر کردم، به او گفته بودند که این شخص سعدی است. دوان‌دوان آمد و پوزش خواست که چرا زودتر نگفتی تا حقِ میزبانیِ بزرگان را ادا کنم. پاسخ دادم: در حضورِ تو، صدای من به گوش نمی‌رسد که بگویم من سعدی هستم. او اصرار کرد که در این سرزمین بمان تا از محضرش بهره ببریم. گفتم: به حکمِ این داستان نمی‌توانم:

گفتم به سببِ این حکایت، امکانِ ماندن ندارم:

عارفِ بزرگی را در کوهساری دیدم که از دنیا به غارنشینی قناعت کرده بود.

از او پرسیدم چرا به شهر نمی‌آیی تا باری از دل بگشایی و با مردم معاشرت کنی؟

پاسخ داد که در شهر، زیبارویان (پری‌رویان) بسیارند و وقتی گل‌های زیبا زیاد باشد، فیل‌ها (که نمادِ حیواناتی شهوت‌ران یا بی‌مهار هستند) به لغزش و خطا می‌افتند.

این سخن را گفتم و با هم خداحافظی کردیم و یکدیگر را بوسیدیم.

وداعِ ما مانندِ جدا شدنِ سیبی از درخت بود که یک سمتش از رسیدگی قرمز و سمتِ دیگرش زرد است (نمادی از شادیِ دیدار و اندوهِ جدایی).

در سالی که محمد خوارزمشاه با مردم ختا برای مصلحتی پیمان صلح بست، به مسجد جامع شهر کاشغر وارد شدم. در آنجا پسری را دیدم که در حال یادگیری علم نحو بود؛ او در کمال توازنِ اندام و نهایتِ زیبایی بود، آنچنان که درباره زیبارویان مشابه او می‌گویند:

من هرگز آدمی به چنین شکل و خوی و قد و روشی ندیده‌ام، مگر آنکه این زیبایی و آراستگی را از فرشته‌ای آموخته باشد.

او کتابِ نحوِ زمخشری را در دست داشت و این جمله را می‌خواند که «زید، عمر را زد و آن‌کسی که عملِ زدن بر او واقع شده، عمر است». به او گفتم: پسر جان، در دنیای واقعی، خوارزمشاه و ختا با هم صلح کردند، اما تو هنوز درگیرِ جنگِ زید و عمرو هستی؟ پسر خندید و پرسید اهل کجا هستی؟ گفتم شیراز. پرسید از سخنان سعدی چه در خاطر داری؟ گفتم:

من با آن زیبایی که خشمگینانه حمله می‌کند، به گونه‌ای درگیرم که گویی زید در حال نبرد با عمرو است.

او دامنِ کشان و خشمگین می‌رود و سرش را بلند نمی‌کند؛ آیا انتظار داری که (در این جایگاه) نقشِ فاعلی (رفع) از کسی که خود عاملِ جر (شکستن و فرو افتادن) است، درست باشد؟

پسرک اندکی فکر کرد و گفت: بیشتر اشعار سعدی در این زمینه به زبان فارسی است؛ اگر به فارسی بگویی برای فهمیدن بهتر است؛ زیرا پیامبر فرمود با مردم به اندازه عقلشان سخن بگویید. من گفتم:

ای کسی که دلِ عاشقان در کمندِ تو اسیر است، ما تمامِ توجه‌مان به توست، اما تو هنوز سرگرمِ بازی با زید و عمرو (دستور زبان) هستی.

صبح که تصمیم به سفر گرفتم، به او گفتند که این شخص سعدی است. با شتاب آمد، عذرخواهی کرد و اظهار تأسف نمود که چرا زودتر نگفتی تا برای استقبال و پذیرایی از تو کمر خدمت می‌بستیم. گفتم: وقتی تو حضور داری، من حتی فرصتِ معرفیِ خودم را هم ندارم. پسر گفت: چه می‌شود اگر مدتی در این منطقه بمانی تا ما از محضرت استفاده کنیم؟

گفتم به دلیل این حکایت نمی‌توانم بمانم:

پیرمرد بزرگی را در کوهساری دیدم که از دنیا فقط به غاری قناعت کرده بود.

به او گفتم چرا به شهر نمی‌آیی تا گرهی از کار مردم باز کنی و دلی شاد نمایی؟

او گفت: در شهر زیبارویانِ دلفریب فراوانند و وقتی گل (زیبایی) زیاد شود، فیل‌ها (انسان‌های قدرتمند یا اهلِ شهوت) در گلِ آن می‌لغزند.

این را گفتم و یکدیگر را در آغوش گرفتیم، بوسیدیم و وداع کردیم.

گویی سیبی بود که داشت با باغ وداع می‌کرد، زیرا یک طرفِ چهره‌اش از خجالت و حیا سرخ بود و طرفِ دیگرش از غمِ دوری زرد.

در سالی که سلطان محمد خوارزمشاه برای مصلحتی سیاسی با قوم ختا صلح کرد، به مسجد جامع شهر کاشغر رفتم. در آنجا جوانی را دیدم که سخت مشغول آموختنِ دانش نحو (دستور زبان) بود و از نظر زیباییِ صورت و تناسبِ اندام به قدری کمال داشت که در وصفِ او می‌توان گفت:

من تاکنون انسانی را با این شکل و شمایل و رفتار و قامت ندیده‌ام؛ مگر اینکه این شیوه‌ی دلربایی و رفتار را از پریان آموخته باشد.

او کتاب «مقدمه نحو» اثر زمخشری را در دست داشت و این عبارت را تکرار می‌کرد: «ضرب زیدٌ عمراً» (زید عمرو را زد) و «کان المتعدی عمراً» (و متعدی عمرو است). از روی شوخی و کنایه به او گفتم: ای پسر، سلطان خوارزم و قوم ختا صلح کردند، اما هنوز زید و عمرو با هم در جنگ و دشمنی هستند؟ خندید و پرسید اهل کجا هستی؟ گفتم: خاک شیراز. پرسید از سخنان سعدی چه در خاطر داری؟ گفتم:

من به خاطر نحو و قواعدِ دستوری دچارِ خشم و گرفتاری شده‌ام؛ همان‌طور که در مثال‌های دستوری، زید همواره با عمرو در حال ستیز و مقابله است.

آنکه در حال «جر» (زیر کشیدن) است، سرش را بلند نمی‌کند؛ مگر می‌شود کسی که عاملِ «جر» است، قامتی راست داشته باشد؟

جوان لحظه‌ای در فکر فرو رفت و گفت: غالبِ اشعارِ این شاعر به زبان پارسی است، اگر به فارسی بگویی، برای فهمِ مردم نزدیک‌تر و قابل‌درک‌تر است. به یادِ حدیثِ «با مردم به اندازه خردِ آن‌ها سخن بگویید» افتادم و گفتم:

ای کسی که دلِ عاشقان را به دام انداخته‌ای، من تمامِ فکرم مشغولِ توست، اما تو همچنان درگیرِ زید و عمرو (مشغله‌های بیهوده و خشک) هستی.

صبحگاهان که قصدِ سفر داشتم، به او گفته بودند که این مسافر، سعدی است. با شتاب آمد و ابرازِ محبت و پشیمانی کرد که چرا زودتر نگفتی تا پیش‌خدمتِ بزرگان را بر عهده می‌گرفتم. گفتم: با وجودِ بلندمرتبگیِ تو، از من صدایی در نمی‌آید که من سعدی هستم. او گفت: چه می‌شود اگر مدتی در این دیار بمانی تا ما از محضرت استفاده کنیم؟ گفتم: به دلیلِ این حکایت نمی‌توانم:

گفتم به خاطرِ این داستان نمی‌توانم در اینجا بمانم:

بزرگی را دیدم در کوهسار که از دنیا دل بریده بود و در غاری به قناعت زندگی می‌کرد.

پرسیدم چرا به شهر نمی‌آیی تا گره‌ای از کارِ دل بگشایی و با مردم معاشرت کنی؟

گفت: در شهر، پری‌رویان و زیبارویانِ فریبنده بسیارند؛ و همان‌طور که فیل وقتی به گلزار برسد (از شدتِ مستی و هیجان) می‌لغزد، انسان در میانِ زیبایی‌ها تعادلِ خود را از دست می‌دهد.

این را گفتم و با هم خداحافظی کردیم و یکدیگر را در آغوش گرفتیم.

ما هنگام وداع، به سیبی می‌مانستیم که از یک سو به خاطرِ حرارتِ عشق سرخ است و از سوی دیگر به خاطرِ زردیِ دوری از هم، رنگ باخته است.

در سالی که محمد خوارزمشاه با قوم ختا به خاطر مصلحتی پیمان صلح بست، به مسجد جامع کاشغر رفتم. آنجا نوجوانی را دیدم که در حال فراگیری علم نحو بود؛ او از نظر اخلاق و زیبایی چنان کمالی داشت که زبانزد بود.

انسانی با این حد از زیبایی، رفتار، قد و قامت و شیوه‌ی برخورد ندیده بودم، مگر اینکه این زیبایی و کمال را از پریان آموخته باشد.

او کتاب «مفصل» زمخشری (کتاب مشهور دستور زبان) را در دست داشت و می‌خواند: «زید به عمر ضربه زد» و «کان (فعل) بر سر جمله می‌آید و خبر را منصوب می‌کند». به او گفتم: ای پسر! خوارزم و ختا صلح کردند، اما هنوز جنگ بین زید و عمرو ادامه دارد؟ (اشاره طنزآمیز به مثال‌های کتب نحو که همیشه در حال دعوا هستند). او خندید و پرسید اهل کجا هستم؟ گفتم شیراز. پرسید از سخنان سعدی چه داری؟ گفتم:

در دنیای نحو، همچون زیدِ خشمگین که به مقابله با عمرو برخاسته، گرفتار شده‌ام و در حال ستیزم.

او (عمرو) چنان سرش به زیر است که نمی‌تواند سر بلند کند؛ آیا می‌توان از کسی که در حالت «جر» (پایین‌رونده) قرار دارد، انتظار «رفع» (سرفرازی و بالاروندگی) داشت؟

او لحظه‌ای در فکر فرو رفت و گفت: غالب اشعار سعدی در این زمینه‌ها به زبان پارسی است، اگر به فارسی بگویی، برای فهمیدن آسان‌تر است. (و حدیثی عربی خواند که) با مردم به اندازه عقلشان سخن بگو. گفتم:

ای کسی که دل عاشقان در دام تو گرفتار است! ما درگیرِ تو هستیم، اما تو همچنان مشغولِ بازیِ نحوی با زید و عمرو هستی (و به ما توجهی نداری).

هنگام صبح که تصمیم به سفر گرفتم، به او گفته بودند این شخص سعدی است. دوان‌دوان آمد و اظهار محبت کرد و افسوس خورد که چرا زودتر نگفته بودی تا از آمدنت باخبر می‌شدم و حق میزبانی به جا می‌آوردم. گفتم: در حضور تو شرم دارم که بگویم من سعدی هستم. او گفت: چه می‌شود اگر مدتی در این منطقه بمانی تا ما از محضرت استفاده کنیم؟ گفتم: به دلیلِ این داستان نمی‌توانم بمانم:

گفتم به خاطر این حکایت نمی‌توانم بمانم:

عارف بزرگی را در کوهستان دیدم که با قناعت، در غاری زندگی می‌کرد.

به او گفتم چرا به شهر نمی‌آیی تا اندکی از غم‌های دلت کاسته شود؟

آن زاهد گفت: در شهر، زیبارویانِ بسیار هستند؛ و جایی که گل بسیار باشد، فیل‌ها (به‌خاطر لغزندگی زمین) پاهایشان می‌لغزد و زمین می‌خورند.

این را گفتم و یکدیگر را در آغوش کشیدیم و بوسیدیم و خداحافظی کردیم.

صورتش هنگام وداع مانند سیبی بود که می‌خواهد از درخت جدا شود؛ نیمی از صورتش از شرم و اندوهِ جدایی سرخ شده بود و نیمی دیگر زرد.

در سالی که محمد خوارزمشاه برای مصالح سیاسی، پیمان صلحی با مردم ختا (چین) بست، من به شهر کاشغر وارد شدم. در آنجا جوانی را دیدم که در حال آموختنِ دستور زبان عربی (نحو) بود و از چنان زیبایی و اعتدالی در قامت و چهره برخوردار بود که در وصف او می‌توان این‌گونه سرود:

من تا به امروز انسانی با چنین زیباییِ چهره، خوی نیکو، قد و روشی ندیده‌ام، مگر اینکه این شیوه و آیین را از پریان آموخته باشد.

او کتاب «مقدمه نحو» زمخشری را در دست داشت و این عبارت عربی را می‌خواند: «ضَرَبَ زیدٌ عَمراً» (زید، عمرو را زد) و «کانَ المُتعدّی عَمراً» (مفعولِ این فعلِ متعدی، عمرو است). من به شوخی گفتم: ای پسر! خوارزم و ختا با هم صلح کردند، اما هنوز زید و عمرو با یکدیگر در جنگ و ستیز هستند؟ او خندید و نام و زادگاه مرا پرسید. گفتم اهل شیراز هستم. پرسید: چه چیزی از سخنان سعدی به خاطر داری؟ گفتم:

او با دانشِ نحو، خشمگینانه با من درگیر می‌شود؛ درست مانند زید که در میدانِ نحو، با عمرو مقابله می‌کند.

او دامن کشان و سر‌به‌زیر راه می‌رود، حال آنکه وقتی کسی عاملِ کسر و پایین‌کشیدن (جر) است، چطور انتظار دارد که سرافراز (رفع) باشد؟

او لحظه‌ای به فکر فرو رفت و گفت: بیشتر اشعار سعدی به زبان فارسی است؛ اگر به فارسی بگویی، برای فهمِ مردم این دیار نزدیک‌تر و ملموس‌تر است. طبق حدیث «با مردم به اندازه عقل و فهمشان سخن بگویید»، من نیز به فارسی گفتم:

ای که دلِ عاشقان در کمندِ نگاه تو اسیر است؛ ما تمام حواسمان به تو مشغول است، اما تو همچنان درگیرِ زید و عمرو (آموزش نحو) هستی.

بامدادان که عزم سفر کردم، به او گفته بودند که آن مسافر، سعدی است. دوان دوان آمد و عذرخواهی کرد و اظهار تأسف نمود که چرا زودتر نگفتی تا برای استقبال و پذیرایی از تو، کمر خدمت می‌بستم. گفتم: وقتی تو با آن شکوه و زیبایی حضور داری، صدای من شنیده نمی‌شود. او گفت: چه می‌شود اگر چند روزی در این سرزمین بمانی تا ما از محضرت بهره‌مند شویم؟ گفتم: به حکمِ این داستان نمی‌توانم:

پاسخ دادم که نمی‌توانم در اینجا بمانم، چرا که به یادِ این حکایت می‌افتم:

مرد بزرگی را در کوهستان دیدم که دنیا را رها کرده و به غارنشینی و قناعت روی آورده بود.

از او پرسیدم: چرا به شهر نمی‌آیی تا اندکی از غم‌های دلت کاسته شود و با مردم انس بگیری؟

گفت: در شهر، پری‌رویان و زیبایی‌های فریبنده وجود دارند؛ و مثل معروف است که هر جا گل بسیار باشد، پیلان (به دلیلِ دست و پا چلفتی بودن یا لغزش) می‌لغزند.

این سخن را گفتم و یکدیگر را در آغوش کشیدیم و بوسیدیم و وداع کردیم.

چهره‌مان هنگام جدایی، گویی سیبی بود که از بستان چیده شده؛ یک طرفش از شرم و حیا و فشارِ وداع سرخ شده و طرف دیگرش از اندوهِ دوری، زرد و رنگ‌پریده است.

در سالی که محمد خوارزمشاه با قوم ختا به دلیلی صلح کرد، من به مسجد جامع شهر کاشغر رفتم. در آنجا جوانی را دیدم که در حال یادگیری دستور زبان عربی بود و چنان چهره‌ دل‌انگیز و اندام موزونی داشت که در وصف زیبایی‌اش می‌توان گفت:

من هرگز انسانی به این زیبایی و خوش‌رفتاری ندیده‌ام؛ مگر اینکه این زیبایی و ناز را از پریان آموخته باشد.

او کتاب مقدمه زمخشری را در دست داشت و می‌خواند که «زید، عمرو را زد و فاعل (زید) بر مفعول (عمرو) تعدی کرد». به شوخی به او گفتم: پادشاهان خوارزم و ختا صلح کردند، اما چرا هنوز میان زید و عمرو (در کتاب شما) این جنگ و دعوا باقی است؟ جوان خندید و پرسید: اهل کجایی؟ گفتم: از خاک شیراز. پرسید: از سخنان سعدی چه چیزی در خاطر داری؟ گفتم:

به شیوه‌ای با من می‌جنگد و خشمگین است، چنان‌که گویی «زید» در مقابله با «عمرو» ایستاده است.

او که دامنِ کبر و ناز بر زمین می‌کشد و سرِ سازش ندارد؛ آیا اصلاً ممکن است که حرفِ جر (که کارش زیر کردن و پایین آوردن است) بتواند کلمه را مرفوع (بالا) کند؟

جوان لحظه‌ای در فکر فرو رفت و گفت: بیشتر اشعار او به زبان فارسی است و اگر به فارسی بگویی برای فهمیدن بهتر است؛ همان‌طور که حدیث می‌گوید: با مردم به اندازه عقل و فهمشان سخن بگو. گفتم:

ای کسی که دل‌های عاشقان را به دام خود صید کردی، ما تمام حواسمان به توست، اما تو همچنان درگیرِ زید و عمرو (درس و مشق) هستی.

صبحگاهان که قصد سفر کردم، به او گفته بودند که این مسافر، سعدی است. با شتاب آمد و ابراز محبت و پشیمانی کرد که چرا زودتر خود را معرفی نکردی تا حقِ میزبانیِ بزرگان را به‌جا می‌آوردم. گفتم: وقتی تو با وجودِ خودت حضور داری، دیگر نوبت به من نمی‌رسد که بگویم من کیستم. او گفت: چه می‌شود اگر چند روزی در این سرزمین بمانی تا ما از محضرت استفاده کنیم؟

گفتم: به دلیل این حکایت که تعریف می‌کنم، نمی‌توانم بمانم:

عارف بزرگی را در کوهستان دیدم که با قناعت در غاری زندگی می‌کرد.

از او پرسیدم چرا به شهر نمی‌آیی تا اندوهِ دلت را با حضور در جامعه برطرف کنی؟

او پاسخ داد: در شهر زیبارویانِ فتنه‎‌انگیز فراوانند و هرگاه گل (زیبایی) زیاد شود، پیلان (انسان‌های قدرتمند یا خودِ عابد) در گلِ شهوت می‌لغزند و گرفتار می‌شوند.

این را گفتم و یکدیگر را بوسیدیم و خداحافظی کردیم.

گویی سیبی از باغ جدا شد؛ چرا که صورتش از یک سو سرخ (از شرم و جوانی) و از سوی دیگر زرد (از اندوه جدایی) بود.

در سالی که محمد خوارزمشاه با اهالی ختا به خاطر مصلحتی سیاسی صلح کرد، به مسجد جامع کاشغر رفتم. پسری را دیدم که در حالِ فراگیری علمِ نحو بود و در زیبایی و تناسب اندام به قدری کمال داشت که در وصفِ امثال او چنین می‌گویند:

من آدمی با چنین شکل و شمایل و رفتار و قد و قامتی ندیده‌ام؛ مگر اینکه این زیبایی و طنازی را از پریان آموخته باشد.

او کتاب «مقدمه نحو» اثر زمخشری را در دست داشت و این عبارت را می‌خواند: «زید عمرو را زد و کان (فعل ربطی) متعدی عمرو بود». با شوخی به او گفتم: پادشاه خوارزم و ختا با هم صلح کردند، اما هنوز زید و عمرو با هم در جنگ و جدال‌اند؟ پسر خندید و پرسید اهل کجا هستی؟ گفتم اهل شیرازم. پرسید از سخنان سعدی چه چیزی در خاطر داری؟ گفتم:

او را به نحوی زدم که خشمگین شد؛ مانند زید که در تقابل با عمرو قرار گرفته است.

او در حالی که دامنِ ذلت بر زمین می‌کشید (شکست‌خورده بود) و سر بلند نمی‌کرد؛ و آیا اساساً امکان دارد که از عاملِ «جر» (که در نحو نشانه پستی و کسره است)، حالتِ «رفع» (که نشانه بلندی و فاعلیت است) حاصل شود؟

پسر لحظه‌ای به فکر فرو رفت و گفت: بیشتر شعرهای او به زبان فارسی است، اگر آن را بخوانی به فهم مردم نزدیک‌تر است؛ چرا که پیامبر (ص) فرمود: «با مردم به اندازه عقل و فهمشان سخن بگویید». گفتم:

دل عاشقان در دامِ تو اسیر و شکار شده است؛ ما در هوای تو غرق و مشغولیم و تو هنوز درگیرِ بحثِ زید و عمرو هستی.

صبح که تصمیم به سفر قطعی شد، به او خبر رسید که آن شخص سعدی است. دوان‌دوان آمد و اظهار تأسف کرد که چرا زودتر نگفتی تا به شکرانه قدومِ بزرگان، کمر به خدمت ببندم. گفتم: در برابر وجودِ تو، شایسته نیست که من دم از «خودم» بزنم. پسر گفت: چه می‌شود اگر در این سرزمین مدتی بمانی تا از وجودت بهره‌مند شویم؟

گفتم به دلیلِ حکایتی که می‌گویم، نمی‌توانم بمانم.

مرد بزرگی را در کوهستان دیدم که از دنیا کناره‌گیری کرده و به غاری قناعت ورزیده بود.

به او گفتم چرا به شهر نمی‌آیی تا گره‌ای از کارِ فروبسته‌یِ دل بگشایی و با مردم در ارتباط باشی؟

گفت آنجا (در شهر) زیبارویانِ وسوسه‌انگیزی وجود دارند؛ همان‌طور که وقتی گل در مسیر زیاد باشد، پای پیلان (فیل‌ها) می‌لغزد و به زمین می‌خورند.

این را گفتم و یکدیگر را بوسیدیم و وداع کردیم.

گویی آن سیب، در حالِ وداع با باغ بود؛ زیرا از یک سو سرخ (به دلیلِ شرم یا خونِ دل) و از سوی دیگر زرد (به دلیلِ جدایی و اندوه) شده بود.

در آن سال که سلطان محمد خوارزمشاه با اهالی ختا (به واسطه مصالحی) پیمان صلح بست، به مسجد جامع کاشغر رفتم. در آنجا نوجوانی را دیدم که در حال یادگیری علم نحو بود؛ او به قدری در زیبایی و تناسب اندام سرآمد بود که در وصفش چنین می‌گویند:

آدمیزادی با چنین چهره، رفتار، قد و قامت و شیوه‌ای ندیده‌ام؛ مگر آنکه او این جلوه‌گری و زیبایی را از فرشته‌ها آموخته باشد.

او کتاب «مقدمه نحو» اثر زمخشری را در دست داشت و این جملات را می‌خواند که: «زید، عمرو را زد (ضرب زیدٌ عمراً)» و «عاملِ این ضربه، خودِ عمرو بود». من به شوخی به او گفتم: پادشاهان خوارزم و ختا صلح کردند، ولی هنوز میان زید و عمرو در کتاب تو جنگ و دشمنی باقی است؟ پسر خندید و نام و زادگاهم را پرسید. گفتم از اهل شیراز هستم. پرسید از سخنان سعدی چه در حافظه داری؟ گفتم:

به شیوه‌ای با من به خشم و غضب درآویخت، مانند درگیری زید و عمرو در کتاب نحو.

چنان ذلیل و شکست‌خورده است که سرش را نمی‌تواند بلند کند، آیا می‌توان از کسی که خود عاملِ پستی و شکستِ دیگری است، انتظار سربلندی داشت؟

پسرک اندکی فکر کرد و گفت: بیشتر اشعار سعدی به زبان فارسی است، اگر به فارسی بگویی، برای فهمیدن آسان‌تر است. [و این حدیث را خواند:] «با مردم به اندازه خردشان سخن بگویید». من هم گفتم:

ای کسی که دلِ عاشقان در دامِ تو گرفتار است، ما تمام حواسمان به تو مشغول است، اما تو همچنان سرگرمِ بحثِ بی‌حاصل با «عمرو» و «زید» هستی.

هنگام صبح که تصمیم به سفر گرفتم، به پسر گفته بودند که این مسافر، سعدی است. با شتاب نزد من آمد و با مهربانی و افسوس گفت: چرا زودتر نگفتی که هستی؟ تا من افتخارِ خدمت‌گزاری به بزرگان را به جای می‌آوردم. گفتم: در برابر وجودِ عزیزِ تو، شایسته نبود که من نامم را مطرح کنم (چون تو خود حقیقتی هستی که نام‌ها در برابرش رنگ می‌بازند). او گفت: چه می‌شود اگر در این سرزمین مدتی بمانی تا ما از محضرت استفاده کنیم؟

گفتم به حکمِ این داستان نمی‌توانم بمانم:

عارفِ بزرگی را در کوهساری دیدم که از دنیا به غاری قناعت کرده بود.

از او پرسیدم چرا به شهر نمی‌آیی تا باری از دوشِ دلِ مردم برداری و گرهی بگشایی؟

گفت: در شهر، پری‌رویانی هستند که دل از کف می‌ربایند؛ همان‌طور که وقتی گل بسیار شود، فیل‌ها می‌لغزند و به زمین می‌افتند.

این را گفتم و یکدیگر را بوسیدیم و وداع کردیم.

انگار سیبی بود که داشت از باغ جدا می‌شد؛ صورتش از یک طرف سرخ و از طرف دیگر زرد (پریده‌رنگ) شده بود.

در سالی که محمد خوارزمشاه برای مصلحتی سیاسی با قوم ختا پیمان صلح بست، من به مسجد جامع کاشغر رفتم. آنجا نوجوانی را دیدم که در حال آموختن قواعد عربی (نحو) بود، او بسیار زیبا و متعادل و خوش‌سیمابود؛ به قدری که می‌توان گفت در وصف او می‌توان این بیت را آورد:

من هرگز انسانی را با چنین زیبایی و ویژگی‌های رفتاری و جسمی ندیده‌ام، مگر اینکه این کمال را از پریان آموخته باشد.

او کتاب مقدمه نحو زمخشری را در دست داشت و این عبارت را تکرار می‌کرد: 'ضرب زیدٌ عمرواً' (زید به عمرو زد) و 'کان المتعدی عمرواً' (و آن که مورد تعدی و ضربه قرار گرفت عمرو بود). من به شوخی گفتم: حاکمان خوارزم و ختا صلح کردند، اما هنوز زید و عمرو در کتاب‌های شما با هم می‌جنگند؟ پسر خندید و پرسید اهل کجایی؟ گفتم شیراز. پرسید آیا از سخنان سعدی چیزی می‌دانی؟ گفتم:

با دستوری (نحوی) خشمگینانه به او حمله ور شده‌ام؛ همان‌طور که در قواعد عربی، 'زید' به 'عمرو' در تقابل، ضربه می‌زند.

او (عمرو) دامن کشان (ذلیلانه) افتاده و سرش را نمی‌تواند بلند کند؛ آیا ممکن است کسی که عاملِ جر (تضعیف‌کننده) بر او وارد شده، بتواند سربلند باشد؟

پسر کمی فکر کرد و گفت: بیشتر اشعار او به زبان فارسی است، اگر فارسی بگویی بهتر فهمیده می‌شود، چرا که طبق حدیث 'با مردم به اندازه خردشان سخن بگویید'. گفتم:

ای کسی که دلِ عاشقانت اسیر دام توست، ما چنان محو تو هستیم که گویی تمام جهان برایمان خلاصه در تو شده است، اما تو همچنان درگیرِ قواعد خشکِ زید و عمر هستی.

صبحگاه که تصمیم به سفر گرفتم، به او گفتند این شخص سعدی است. با شتاب آمد، عذرخواهی کرد و اظهار تأسف نمود که چرا زودتر نگفتی تا برای احترام به بزرگان، کمر به خدمتت می‌بستم. گفتم: وقتی تو با آن شکوه و زیبایی در برابرم هستی، من آن‌قدر در تو محو می‌شوم که فراموش می‌کنم بگویم کیستم. او گفت: چه می‌شود اگر مدتی در این منطقه بمانی تا ما از محضرت بهره‌مند شویم؟ گفتم:

گفتم نمی‌توانم بمانم، به خاطر این حکایت:

در کوهستان پیرمرد بزرگی را دیدم که گوشه‌نشینی اختیار کرده و دنیا را به غاری فروخته بود.

از او پرسیدم چرا به شهر نمی‌آیی تا اندکی از غم و اندوهِ درونت بکاهی و آسوده شوی؟

گفت آنجا پر از زیبارویانی است که دل را می‌ربایند؛ همان‌طور که وقتی گل بسیار شود، فیل‌ها (که سنگین‌وزن و بزرگ‌اند) نیز پاهایشان می‌لغزد و به زمین می‌خورند.

این را گفتم و یکدیگر را در آغوش کشیدیم و بوسیدیم و خداحافظی کردیم.

گویا سیبی بود که از باغ جدا می‌شد؛ نیمی از صورتش از شدت غمِ جدایی سرخ شده بود و نیمی دیگر (از بی‌رنگی و اندوه) زرد بود.

پایان حکایت.