گلستان - باب چهارم در فواید خاموشی

سعدی

حکایت شمارهٔ ۶

سعدی
سحبان وائل را در فصاحت بی نظیر نهاده اند به حکم آن که بر سر جمع سالی سخن گفتی لفظی مکرر نکردی وگر همان اتفاق افتادی به عبارتی دیگر بگفتی وز جمله آداب ندماء ملوک یکی این است.
چو یکبار گفتی مگو باز پس که حلوا چو یکبار خوردند بس

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این متن بر اهمیت فصاحت و بلاغت در کلام تأکید دارد و سحبان وائل را به‌عنوان الگوی سخنوری معرفی می‌کند که هنر سخنوری را در تازگیِ کلام و پرهیز از تکرار می‌داند. در این دیدگاه، کلامِ گوینده باید همواره تازه و نو باشد تا مخاطب را مجذوب کند.

در بخش دیگر، به آداب معاشرت در محافل بزرگان اشاره شده است. نویسنده معتقد است که سخن گفتن باید به اندازه و گزیده باشد؛ چرا که تکرار کلام، همچون تکرار در خوردن شیرینی، برای شنونده ملال‌آور است و گوینده باید بداند که چه زمان از سخن گفتن دست بکشد.

معنای روان

سحبان وائل را در فصاحت بی نظیر نهاده اند به حکم آن که بر سر جمع سالی سخن گفتی لفظی مکرر نکردی وگر همان اتفاق افتادی به عبارتی دیگر بگفتی وز جمله آداب ندماء ملوک یکی این است.

مردم، سحبان وائل (سخنور نامدار عرب) را به دلیل فصاحت بی‌مانندش ستوده‌اند؛ زیرا او به چنان مهارتی دست داشت که اگر یک سال برای مردم سخنرانی می‌کرد، هیچ کلمه‌ای را تکرار نمی‌کرد و اگر لازم بود مطلبی را بازگو کند، آن را با واژگان و ترکیبات تازه بیان می‌نمود. یکی از آداب معاشرت نزدیکانِ پادشاهان، همین رعایتِ ایجاز و پرهیز از تکرار در سخن است.

نکته ادبی: واژه ندماء جمع مکسرِ ندیم به معنای همنشین و هم‌پیاله است. سحبان وائل نام شخصی تاریخی است که در ادبیات عرب به فصاحت و بلاغت شهره است.

چو یکبار گفتی مگو باز پس که حلوا چو یکبار خوردند بس

هنگامی که سخنی را یک بار بر زبان آوردی، دیگر آن را تکرار نکن؛ زیرا کلام نیز همچون شیرینی (حلوا) است که همان یک‌بار استفاده‌اش لذت‌بخش و کافی است و تکرارِ نابجای آن، موجب دل‌زدگی مخاطب می‌شود.

نکته ادبی: در این بیت، شاعر از تمثیل بهره گرفته تا قبح تکرارِ سخن را به تکرارِ خوردنِ حلوا تشبیه کند.

آرایه‌های ادبی

تلمیح سحبان وائل

اشاره به شخصیت تاریخی مشهور که در فصاحت زبانزد است.

تمثیل حلوا چو یکبار خوردند بس

تشبیه تکرار سخن به خوردن دوباره شیرینی که موجب دل‌زدگی است.