گلستان - باب سوم در فضیلت قناعت

مشت‌زنی را نقل می‌کنند که از روزگار سخت و فقر شدید به ستوه آمده بود و از اینکه دستش تنگ بود و دهانش پر، به تنگنا افتاده بود. نزد پدر رفت و اجازه خواست که به سفر برود تا شاید با تکیه بر زور بازویش به خواسته‌ای برسد.

پدر گفت: ای پسر، این خیال‌های غیرممکن را از سر بیرون کن و با قناعت در خانه خود بمان و خود را به دردسر نینداز که بزرگان گفته‌اند:

دولت و ثروت با زور زدن و تلاش زیاد به دست نمی‌آید، گاهی بهتر است کمتر خود را به زحمت انداخت.

اگر برای هر تار موی تو صد خرد و دانش هم باشد، وقتی بخت با تو یار نباشد، آن خرد به کار نمی‌آید.

پسر پاسخ داد: ای پدر، فواید سفر بسیار است؛ از تفریح، سود مالی، دیدن شگفتی‌ها و غریبه‌ها، گشت‌ و گذار در شهرها، معاشرت با بزرگان، کسب آبرو و دانش، افزایش مال، شناخت دوستان و تجربه روزگار؛ همان‌طور که بزرگان گفته‌اند:

در جهان گشت و گذار کن، پیش از آنکه روزی فرا برسد که از این دنیا بروی.

پدر گفت: ای پسر، منافع سفر همان‌طور که گفتی بسیار است اما فقط برای پنج گروه مناسب است: اول تاجر که مال و مکنت دارد و غلامان و شاگردان چابک همراهش هستند و هر لحظه در حال لذت بردن از نعمات دنیاست.

کسی که دستش به مال دنیا نمی‌رسد و ثروتی ندارد، حتی در زادگاه خودش هم غریب و ناشناخته است.

دوم دانشمندی که با بیان شیرین، فصاحت و بلاغت، هر جا که برود مورد احترام و خدمت مردم واقع می‌شود.

وجود انسان دانا مانند سکه طلا است که هر کجا برود، ارزشش را می‌دانند.

اما فرزندِ بزرگ‌زادگان که نادان باشد، در شهر خود نیز درمانده می‌ماند و در دیار غربت هیچ‌کس او را تحویل نمی‌گیرد.

سوم فرد زیبا چهره‌ای که دل صاحبدلان به دوستی با او مایل می‌شود. بزرگان گفته‌اند کمی زیبایی از بسیاری مال بهتر است و روی زیبا مرهم دل‌های شکسته و کلید درهای بسته است؛ بنابراین همه، بودن با او را غنیمت می‌شمارند.

زیبارو هر کجا که برود مورد احترام است، حتی اگر پدر و مادر و نزدیکانش او را از خود برانند.

ساکت باش؛ چرا که هرکس زیبایی داشته باشد، هرجا که قدم بگذارد، کسی مانع او نمی‌شود.

او خود گوهر است، حتی اگر صدفش (خانواده‌اش) در جهان نباشد؛ مرواریدِ یتیم هم مشتری خاص خود را دارد.

گوش من مشتاق شنیدن آوازهای زیباست، کیست که نوای موسیقی را به درستی درک کند؟

چهارم خوش‌صدا که با صدایی شبیه صدای حضرت داوود، آب را در رودخانه متوقف می‌کند و پرنده را از پرواز باز می‌دارد. او با این فضیلت دل مشتاقان را صید می‌کند و اهل ذوق مشتاق همنشینی با او می‌شوند.

چه خوش است شنیدن آهنگ نرم و غمگین (حزین) برای گوش همنشینان و دوستانی که در حال نوشیدن (در فضای بزم) هستند.

آواز خوش از روی زیبا هم بهتر است؛ چرا که زیبایی فقط لذتِ جسم است اما آواز، قوتِ روح است.

پنجم، کسی که حداقل پیشه‌ای دارد و با تلاش بازویش نان حلالی به دست می‌آورد تا مجبور نشود برای یک لقمه نان آبرویش را بریزد؛ همان‌طور که خردمندان گفته‌اند:

پنبه‌دوز اگر به شهری دیگر هم برود، سختی و خواری نمی‌کشد.

و اگر به ویرانه‌ای هم بیفتد، یک پادشاه گرسنه نمی‌خوابد.

ای فرزند، این ویژگی‌هایی که گفتم در سفر باعث آرامش خاطر و زندگی خوش است؛ کسی که از این‌ها بی‌بهره باشد، با خیالات پوچ به سفر می‌رود و دیگر کسی نام و نشانی از او نخواهد شنید.

کبوتری که قرار است آشیانه‌اش را نبیند، تقدیر او را به سوی دانه و دام می‌برد.

رزق و روزی هرچند بی‌گمان می‌رسد، اما شرط عقل این است که آن را از راه‌های درست جستجو کنی.

پسر گفت: با این توانایی که من دارم، با فیل خشمگین می‌جنگم و با شیر درنده پنجه می‌افکنم؛ پس مصلحت آن است که سفر کنم، چون بیش از این تحمل بی‌پولی را ندارم.

هر ثروتمندی شب به خانه‌ای می‌رود، اما درویش هرجا که شب شود، همان‌جا خانه اوست.

انسان هنرمند اگر بخت با او یار نباشد، به جایی می‌رود که کسی او را نمی‌شناسد.

او راه افتاد و فریاد می‌زد؛ گروهی را دید که با پرداخت هزینه (قراضه) در حال سوار شدن به کشتی بودند. جوان پولی برای پرداخت نداشت و شروع به التماس کرد، اما ملوانی که مردی بی‌مروت بود به او خندید و گفت:

پول نداری؟ با زور نمی‌توان از دریا گذشت. زور ده نفر هم که داشته باشی به کار نمی‌آید، پولِ یک نفر را بیاور.

جوان از طعنه ملوان خشمگین شد و خواست انتقام بگیرد، اما کشتی دور شده بود. صدا زد که اگر به همین لباسی که پوشیده‌ام قناعت کنی، آن را به تو می‌دهم. ملوان طمع کرد و کشتی را بازگرداند.

طمع، چشمِ آدمِ هوشمند را می‌دوزد؛ طمع باعث می‌شود پرنده و ماهی به دام بیفتند.

وقتی دست جوان به یقه ملوان رسید، او را به سمت خود کشید و با تمام قدرت زیر آب برد. هم‌سفران ملوان پیاده شدند تا کمکش کنند، اما جوان با آن‌ها هم درگیر شد. چاره‌ای ندیدند جز اینکه با او صلح کنند و به مزدِ کم راضی شوند. (مدارا کردن مانند صدقه دادن است).

وقتی با خشونت و پرخاش روبرو شدی، با نرمی و تحمل پاسخ بده، چرا که نرمی گرهِ هر جنگ و دعوایی را باز می‌کند.

آن‌ها از گذشته عذرخواهی کردند و با نفاق و دورویی به او احترام گذاشتند، سپس او را سوار کردند. وقتی به ستونی از یک بنای یونانی در آب رسیدند، ملوان گفت: کشتی آسیب دیده؛ یکی از شما که قوی‌تر است باید برود و کشتی را با طناب نگه دارد تا تعمیر کنیم.

جوان از روی غرور دلاوری که داشت، به دلِ شکسته دشمن فکر نکرد. حکما گفته‌اند: اگر کسی را رنجاندی، حتی اگر بعد از آن صد بار به او خوبی کنی، از انتقام او ایمن مباش؛ چرا که زخمِ پیکان خوب می‌شود، اما کینه در دل می‌ماند.

بکتاش چه زیبا به خیل‌تاش گفت: وقتی دل دشمنی را خراشیدی و آزردی، از او ایمن نباش.

به باروی حصار سنگ نزن، چرا که ممکن است از همان حصار به تو سنگ برگردد.

همین که جوان طناب را دور بازویش پیچید و بالای ستون رفت، ملوان طناب را از دستش رها کرد و کشتی را برد. جوان بیچاره دو روز سرگردان بود تا اینکه خوابش گرفت و به آب افتاد. بعد از یک شبانه‌روز به ساحل رسید، گرسنه و تشنه، گیاهان خورد تا کمی جان گرفت. به بیابان رفت و سرِ چاهی رسید. مردم برای آب پول می‌گرفتند، او پول نداشت، التماس کرد اما کسی رحم نکرد. مجبور شد با آن‌ها درگیر شود، اما آن‌ها متحد شدند و او را مجروح کردند.

مورچه‌ها وقتی با هم متحد شوند، می‌توانند پوست شیر درنده را هم بدرند.

از سرِ ناچاری به کاروانی پیوست. شب به منطقه‌ای دزدخیز رسیدند. دید کاروانیان می‌لرزند. گفت: نترسید، من به‌تنهایی حریف ۵۰ نفر هستم. با این لاف‌زنی آن‌ها را امیدوار کرد و از او پذیرایی کردند. جوان از خستگی و گرسنگی خوابید. پیرمردی جهان‌دیده گفت: من از این محافظِ شما بیشتر از دزدها می‌ترسم. داستانی گفت که فردی به دلیل ترس از دزدها، دوستی را به خانه آورد و آن دوست، اموالش را دزدید و فرار کرد؛ وقتی پرسیدند چه شد، گفت دزد نبرد، همان محافظ برد.

زخمِ دندانِ دشمنی که خود را به شکل دوست نشان می‌دهد، بسیار بدتر است.

پیرمرد گفت: اگر این هم دزدی باشد که در میان ما جاسازی شده؟ بهتر است بگذاریم بخوابد و ما حرکت کنیم. جوانان حرف پیرمرد را قبول کردند و او را خواب گذاشتند. وقتی بیدار شد، کاروان رفته بود. سرگردان و ناامید می‌گفت:

کسی با غریبان بدرفتاری می‌کند که خودش هرگز طعم غربت را نچشیده است.

در همین حال، فرزند پادشاه که برای شکار آمده و از لشکرش جدا شده بود، بالای سر او آمد. صورتش زیبا بود اما وضعیتش پریشان؛ از او پرسید کیستی و چرا اینجایی؟ جوان آنچه گذشته بود را تعریف کرد.

شاهزاده بر او رحم کرد و کمکش کرد تا به شهرش بازگردد. پدر از دیدنش شاد شد. جوان ماجراهای کشتی و چاه و کاروان را برای پدر تعریف کرد. پدر گفت: نگفتم که دستِ تهی‌دستان برای دلاوری بسته است؟

پسر گفت: پدر، تا رنج نبری گنج نمی‌یابی، تا جان به خطر نیندازی بر دشمن پیروز نمی‌شوی و تا دانه نپاشی خرمن برنمی‌داری. ببین با آن اندک رنجی که بردم چقدر راحت شدم و با آن نیش که خوردم چقدر عسل به دست آوردم.

غواص اگر از دهان نهنگ بترسد، هرگز به مروارید گرانبها نمی‌رسد.

شیر بیشه چه چیزی می‌خورد اگر در غار بماند؟ چه توانی برای بازمانده‌ای (که در خانه مانده) باقی می‌ماند؟

پدر گفت: ای پسر، این بار فلک تو را یاری کرد و اقبالِ تو رهبرت بود که پادشاهی بر تو بخشید. این اتفاقات نادر است و بر اساسِ اتفاقات نادر نمی‌شود قانون کلی وضع کرد. مواظب باش که دوباره به طمعِ این اتفاقات به گردِ این کار نگردی، همان‌طور که یکی از پادشاهان پارس نگینی داشت و... (داستان تیراندازی).

اتفاقاً چهارصد کمان‌دار که در خدمت او بودند، همگی خطا کردند؛ مگر کودکی که بر بام کاروان‌سرایی بود و از روی بازیگوشی تیر را به هر سمتی رها می‌کرد. بادِ صبا (نسیم سحرگاهی) تیرِ او را به میانِ حلقه انگشتری هدایت کرد. به پاس این اتفاق، خلعت و پاداش بسیاری به او دادند و آن انگشتر را هم به او بخشیدند. پس از این ماجرا، آن پسر کمان و تیرهایش را آتش زد. پرسیدند چرا چنین کردی؟ گفت: تا آن کامیابی و رونقِ نخستین، همین‌گونه (بی‌نقص) بر جای بماند.

بسیار پیش می‌آید که حتی از انسانِ خردمند و روشن‌بین نیز تدبیری درست و نتیجه‌بخش حاصل نمی‌شود.

و بسیار پیش می‌آید که کودکی بی‌تجربه و نادان، از روی اتفاق و شانس، تیری را به هدف می‌زند.