گلستان - باب دوم در اخلاق درویشان

سعدی

حکایت شمارهٔ ۲۹

سعدی
ابوهریره رضی الله عنه هر روز به خدمت مصطفی صلی الله علیه آمدی گفت یا اباهریره زرنی غبا تزْدد حبا هر روز میا تا محبت زیادت شود.
صاحب دلی را گفتند بدین خوبی که آفتابست نشنیده ایم که کس او را دوست گرفته است و عشق آورده گفت برای آنکه هر روز می توان دید مگر در زمستان که محجوبست و محبوب
به دیدار مردم شدن عیب نیست ولیکن نه چندان که گویند بس
اگر خویشتن را ملامت کنی ملامت نباید شنیدت ز کس

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این قطعات در پی تبیینِ جایگاه «حضور» و «غیبت» در روابط انسانی و اجتماعی هستند. پیام محوری متن، دعوت به رعایت اعتدال در معاشرت و پرهیز از حضورِ پیوسته و خسته‌کننده است. نویسنده با بهره‌گیری از حکایت‌های اخلاقی و پندهای منظوم، چنین استدلال می‌کند که کمیابی و دوریِ موقت، نه تنها از ارزش دیدار نمی‌کاهد، بلکه موجب افزایش اشتیاق و محبت می‌گردد.

در بخش پایانی، رویکرد به مقوله خودشناسی و اصلاحِ خویشتن تغییر می‌کند؛ چرا که پیش‌دستی در سرزنش خود، انسان را از نکوهشِ دیگران بی‌نیاز می‌سازد.

معنای روان

ابوهریره رضی الله عنه هر روز به خدمت مصطفی صلی الله علیه آمدی گفت یا اباهریره زرنی غبا تزْدد حبا هر روز میا تا محبت زیادت شود.

ابوهریره هر روز به محضر پیامبر اسلام(ص) شرف‌یاب می‌شد. پیامبر به او فرمودند: «ای ابوهریره! دیربه‌دیر به دیدار من بیا تا محبت تو نسبت به من فزونی یابد.»

نکته ادبی: واژه «غبا» در اینجا به معنای فواصل زمانی و دیربه‌دیر آمدن است که ریشه در عربی دارد.

صاحب دلی را گفتند بدین خوبی که آفتابست نشنیده ایم که کس او را دوست گرفته است و عشق آورده گفت برای آنکه هر روز می توان دید مگر در زمستان که محجوبست و محبوب

از شخصی دانا پرسیدند: «با وجود زیبایی بی‌نظیر خورشید، نشنیده‌ایم کسی عاشق آن شود.» او پاسخ داد: «به این علت که خورشید را هر روز می‌توان دید، مگر در ایام زمستان که از نظرها پنهان و محجوب می‌شود؛ در آن زمان است که محبوبیت می‌یابد.»

نکته ادبی: ایهامِ زیبایی در «محجوب و محبوب»؛ واژه محجوب در اینجا به معنای در حجاب بودنِ خورشید است که موجب طلبِ دیدار آن می‌شود.

به دیدار مردم شدن عیب نیست ولیکن نه چندان که گویند بس

به دیدار دوستان و آشنایان رفتن کار ناپسندی نیست، اما نباید به قدری باشد که مردم از رفت‌وآمدِ بیش از حد تو خسته شوند و بگویند «بس است».

نکته ادبی: کلمه «بس» در اینجا به معنای کفایت کردن و کافی بودنِ مقدارِ دیدار است که دلالت بر پرهیز از افراط دارد.

اگر خویشتن را ملامت کنی ملامت نباید شنیدت ز کس

اگر پیش از دیگران، خودت به عیب‌هایت واقف شوی و خویشتن را توبیخ کنی، دیگر نیازی نیست که سرزنش و نکوهشِ دیگران را بشنوی.

نکته ادبی: استفاده از مصدری ساختگی در «ملامت شنیدن» که اشاره به عزت نفس و خویشتن‌داری دارد.

آرایه‌های ادبی

تمثیل داستان ابوهریره

استفاده از روایتی تاریخی برای تبیینِ یک قاعده کلی در روابط انسانی و روان‌شناسیِ دلبستگی.

تعلیل برای آنکه هر روز می توان دید

نویسنده علتِ عاشق نشدنِ مردم به خورشید را در دسترس بودنِ همیشگی آن می‌داند.

جناس و سجع محجوب و محبوب

به‌کارگیری واژگان هم‌خانواده برای نشان دادنِ این حقیقت که پنهان بودن، عاملِ محبوبیت است.