گلستان - باب اول در سیرت پادشاهان

سعدی

حکایت شمارهٔ ۳۴

سعدی
یکی از پسران هارون الرشید پیش پدر آمد خشم آلود که فلان سرهگ زاده مرا دشنام مادر داد. هارون ارکان دولت را گفت جزای چنین کس چه باشد یکی اشاره به کشتن کرد و دیگری به زبان بریدن و دیگری به مصادره و نفی، هارون گفت ای پسر کرم آن است که عفو کنی و گر نتوانی تو نیزش دشنام مادر ده نه چندان که انتقام از حد درگذرد آن گاه ظلم از طرف ما باشد و دعوی از قبل خصم دمان پیکار جوید.

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این حکایت، برشی از اخلاقِ حکمرانی و تعادل در رفتار انسانی است. مفهوم مرکزی آن، نکوهشِ افراط در انتقام و ستایشِ میانه‌روی در برخورد با خطاهای دیگران است.

نویسنده به زیبایی تبیین می‌کند که حق‌خواهی نباید منجر به تبدیل‌شدنِ فردِ دادخواه به ستمگر شود؛ زیرا تجاوز از حدِ انصاف در تنبیه، جایگاه ظالم و مظلوم را تغییر می‌دهد و به دشمن، حقِ ایستادگی می‌دهد.

معنای روان

یکی از پسران هارون الرشید پیش پدر آمد خشم آلود که فلان سرهگ زاده مرا دشنام مادر داد. هارون ارکان دولت را گفت جزای چنین کس چه باشد یکی اشاره به کشتن کرد و دیگری به زبان بریدن و دیگری به مصادره و نفی، هارون گفت ای پسر کرم آن است که عفو کنی و گر نتوانی تو نیزش دشنام مادر ده نه چندان که انتقام از حد درگذرد آن گاه ظلم از طرف ما باشد و دعوی از قبل خصم دمان پیکار جوید.

یکی از پسران هارون‌الرشید با خشم نزد پدر آمد و شکایت کرد که فرزندِ فلان فرمانده به مادر من دشنام داده است. هارون از بزرگان و وزیران خود پرسید که مجازات چنین کسی چیست؟ هرکدام پیشنهادی دادند: یکی به کشتن اشاره کرد، دیگری به بریدن زبان و سومی به ضبط اموال و تبعید. هارون به پسرش گفت: بزرگواری و کرامت در آن است که از خطای او بگذری و او را ببخشی، اما اگر نمی‌توانی چنین کنی، تو نیز به همان اندازه به مادر او دشنام بده، ولی مراقب باش که انتقام تو از حد نگذرد؛ زیرا اگر زیاده‌روی کنی، ظالم تو خواهی بود و دشمنت که در ابتدا مظلوم بوده است، اکنون حق می‌یابد که به ستیز و دادخواهی برآید.

نکته ادبی: واژه سرهنگ در ادبیات کهن به معنای فرمانده نظامی است. ارکان دولت به معنای پایه‌های حکومت و مشاوران عالی‌رتبه است. مصادره و نفی به معنای گرفتن اموال و تبعید کردن است. خصم به معنای دشمن و طرف دعواست.

آرایه‌های ادبی

تضاد (تقابل) عفو کردن و انتقام گرفتن

تقابل میان گذشتِ کریمانه و انتقام‌جوییِ تلافی‌جویانه برای برجسته‌سازی اخلاق والای انسانی و نشان دادن مرز میان بزرگی و خشم.

تنوع در تصویرسازی (تعدد مجازات‌ها) کشتن، زبان بریدن، مصادره و نفی

ذکر مجازات‌های متعدد نشان‌دهنده گستره‌ی خشونت و تفاوت دیدگاه‌های مختلفِ اطرافیان حاکم در برخورد با یک خطای واحد است.