گلستان - باب اول در سیرت پادشاهان

در شهر زوزن، وزیری بزرگوار و خوش‌اخلاق بود که با همه به نیکی رفتار می‌کرد، چه در حضورشان و چه در غیابشان. روزی به دلیل خطایی که از نظر سلطان ناپسند بود، اموالش مصادره و خودش زندانی شد. اما ماموران و نگهبانان که از نیکی‌های گذشته‌اش آگاه بودند، در دوران حبس با او مهربانی کردند و از آزارش دوری جستند.

اگر خواهان صلح با دشمن هستی، هرگاه در غیبت تو از تو بدگویی کرد، تو در حضورش از او به نیکی یاد کن تا شرمنده شود.

اگر می‌خواهی جلوی حرف‌های تلخ و گزنده آدم‌های بدذات را بگیری، با زبان نرم و مهربان با آن‌ها سخن بگو تا دهانشان به نیکی باز شود و کلام تلخ از آن بیرون نیاید.

آن بخش از اتهاماتی که سلطان به او زده بود تا حدی برطرف شد، اما همچنان در زندان باقی ماند. در این میان، یکی از پادشاهان همسایه مخفیانه پیامی برایش فرستاد که پادشاهان این سرزمین قدر تو را ندانستند، اگر به نزد ما بیایی، با عزت و احترام با تو رفتار خواهیم کرد و بزرگان ما مشتاق دیدار تو هستند.

خواجه از این پیشنهاد مطلع شد و خطر را احساس کرد. بلافاصله و با زیرکی، پاسخی کوتاه بر پشت همان ورق نوشت و برای پادشاه فرستاد. یکی از نزدیکانِ سلطان متوجه ماجرا شد و خبر را به سلطان رساند که خواجه با دشمنان در حال مکاتبه است. سلطان خشمگین شد و فرستاده را گرفت و نامه را خواند.

خواجه در نامه نوشته بود: لطف و نظر مثبت شما بیش از لیاقت من است، اما من نمی‌توانم درخواست شما را بپذیرم؛ زیرا نان‌خور و پرورده‌ی این خاندان هستم و نمی‌توانم به خاطر یک اتفاق کوچک، به ولی‌نعمتم بی‌وفایی کنم.

کسی که همواره به تو نیکی کرده است، اگر یک بار در طول عمرش در حق تو بدی کرد، از خطای او چشم‌پوشی کن.

سلطان از وفاداری و حق‌شناسی او خوشش آمد، هدایایی به او داد و از اینکه او را بی‌گناه زندانی کرده بود، عذرخواهی کرد. خواجه گفت: ای پادشاه، من در این ماجرا تو را مقصر نمی‌دانم؛ تقدیر خداوند بود که من دچار سختی شوم، پس چه بهتر که این سختی به دست تو باشد که صاحب نیکی‌های گذشته بر من هستی.

اگر از سوی مردم به تو آسیبی رسید، ناراحت نشو؛ زیرا نه خیر و راحتی به تنهایی از مردم به تو می‌رسد و نه شر و رنج.

بدان که دشمنی دشمن و دوستی دوست، هر دو به دست خداست؛ چرا که دلِ هر دو در قبضه قدرت اوست.

اگرچه تیر از کمان پرتاب می‌شود، اما خردمندان می‌دانند که تیرانداز است که تیر را رها کرده است (و تیر تنها وسیله است).