گلستان - باب اول در سیرت پادشاهان

شنیدم پادشاهی بود که شبی را با خوش‌گذرانی به پایان رسانده بود و در حالت مستی این‌گونه می‌گفت:

برای ما در این جهان، خوش‌تر از این لحظه وجود ندارد، چرا که نه دغدغه‌ی نیکی و بدی داریم و نه نگران کسی هستیم.

درویشی که در سرمای هوا بیرون خوابیده بود، [در پاسخ] گفت:

ای کسی که به واسطه‌ی قدرت و ثروتت، هیچ غمی در دنیا نداری، فرض را بر این بگیر که تو غمی نداری، اما آیا غمِ ما را هم نداری؟

پادشاه خوشش آمد و کیسه‌ای شامل هزار دینار از پنجره به بیرون انداخت و گفت: «ای درویش، دامن خود را برای دریافتِ آن باز کن.» درویش گفت: «دامن از کجا بیاورم؟ لباسی به تن ندارم [که بتوانم دامنِ آن را برای گرفتنِ پول باز کنم].» پادشاه بر حالِ ضعیفِ او دلسوزی‌اش بیشتر شد و لباسِ فاخری نیز بر آن افزود و برایش فرستاد.

درویش آن پول و لباس را در زمان کوتاهی خرج کرد و [دوباره] فقیر شد و بازگشت.

مال و ثروت در دستِ افرادِ بخشنده و بی‌تعلق، دوام نمی‌آورد؛ همان‌طور که صبر در دلِ عاشق و آب در غربال [الک] نمی‌ماند.

در زمانی که پادشاه مشغولِ کارهای دیگر بود [و توجهی به درویش نداشت]، ماجرا را به او گفتند. پادشاه عصبانی شد و چهره در هم کشید. به همین دلیل است که دانایان گفته‌اند باید از تندخویی و خشمِ ناگهانیِ پادشاهان پرهیز کرد، چرا که همتِ آن‌ها معمولاً معطوف به مسائلِ بزرگِ مملکتی است و حوصله‌ی رسیدگی به ازدحام و نیازهای مردمِ عادی را ندارند.

کسی که در زمانِ داشتنِ فرصت و نعمت، از آن مراقبت نمی‌کند، نعمتِ پادشاه بر او حرام است.

تا زمانی که موقعیتِ مناسبی برای سخن گفتن نمی‌بینی، با حرف‌های بیهوده، ارزشِ خود را از بین مبر.

پادشاه گفت: «این گدای پررو و اسراف‌کار را که چنین ثروتی را در مدتی کوتاه به باد داد، بیرون کنید. خزانه بیت‌المال، سهمِ مستمندان است، نه خوراکِ دوستانِ شیطان.»

شخصِ نادانی که در روزِ روشن شمعِ کافوری روشن می‌کند، خیلی زود می‌بینی که شب‌هنگام دیگر روغنی در چراغش باقی نمانده است.

یکی از وزیرانِ خیرخواه گفت: «ای پادشاه، مصلحت را در این می‌بینم که هزینه‌ی معیشتِ چنین افرادی را به صورتِ تدریجی و بخش‌بخش پرداخت کنند تا [یک‌جا] اسراف نکنند. اما اینکه دستور به راندن و زجرِ او دادی، با شأنِ یک شخصِ بزرگوار سازگار نیست؛ چرا که درست نیست کسی را با لطف و مهربانی امیدوار کرد و سپس با ناامیدی دل‌شکسته‌اش کرد.»

نمی‌توان درِ طمع را [با بخشش] به روی خود باز کرد و وقتی باز شد، نمی‌توان آن را با تندی و خشونت بست.

کسی نمی‌بیند که تشنگانِ حجاز، دورِ آبِ شور جمع شوند.

هر کجا چشمه‌ای شیرین و گوارا باشد، انسان‌ها، پرندگان و مورچگان گردِ آن جمع می‌شوند.