گلستان - باب اول در سیرت پادشاهان

دسته‌ای از دزدان عرب در بالای کوهی مستقر شده بودند و مسیر عبور کاروان‌ها را بسته بودند. مردم شهرها از حیله‌ها و ترفندهای آنان در هراس بودند و حتی سپاهیان پادشاه نیز به دلیل اینکه دزدان جایگاه امن و نفوذناپذیری در قله کوه برای خود ساخته بودند، در برابرشان شکست خورده بودند. مسئولان حکومتی در حال مشورت بودند تا راهی برای دفعِ شرِ آن‌ها بیابند، چرا که معتقد بودند اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، مبارزه با آنان ناممکن خواهد شد.

درختی که به تازگی ریشه دوانده و کوچک است، با نیروی انسانی به راحتی از جا کنده می‌شود.

اما اگر همین درخت را به حال خود رها کنی تا سالیان بگذرد، دیگر حتی با چرخ‌فلک هم نمی‌توانی ریشه‌اش را از زمین بیرون بکشی.

جلوی سرچشمه آب را باید با بیل گرفت (تا تبدیل به سیل نشود)، چرا که وقتی به سیلِ خروشان تبدیل شد، حتی با فیل هم نمی‌توان از آن گذشت.

تصمیم بر این شد که جاسوسی را برای شناسایی آنان بفرستند. منتظر ماندند تا زمانی که دزدان برای غارت رفته بودند و مخفیگاهشان خالی شد. چند تن از جنگجویان با تجربه و کارآزموده را فرستادند تا در شکاف کوه‌ها پنهان شوند. شب‌هنگام که دزدان بازگشتند، خسته از سفر و غارت، سلاح‌ها را زمین گذاشتند و اموال را رها کردند. نخستین دشمنی که بر آنان تاخت و آنان را شکست داد، خوابِ عمیق بود که تا پاسی از شب بر آنان چیره شد.

خورشید در تاریکی پنهان شد (شب شد) و دزدان مثل یونس که در شکم ماهی گرفتار شد، در بندِ دستانِ دشمن گرفتار شدند.

جنگجویان از کمین بیرون آمدند، دزدان را یکی‌یکی دستگیر کردند و صبحگاه به دربار پادشاه بردند. پادشاه دستور قتل همه آنان را صادر کرد. در آن میان، جوانی بود که تازه به سن بلوغ رسیده و چهره‌ای شاداب داشت. یکی از وزیران به نشانه شفاعت، پای تخت پادشاه را بوسید و درخواست کرد که از خون این جوان بگذرد و او را به خاطر جوانی و بی‌تجربگی ببخشد. پادشاه از این درخواست ناراحت شد و نپذیرفت.

کسی که ذات و بنیادش بد باشد، هدایت نمی‌شود؛ تربیت کردنِ آدم نااهل، مثلِ سعی در قرار دادنِ گردو بر روی گنبد است (ناممکن است).

پادشاه گفت: بهتر است نسلِ این تبهکاران قطع شود و ریشه‌شان برکنده شود؛ چرا که خردمندان، آتش را خاموش نمی‌کنند در حالی که اخگر (تکه آتش روشن) را باقی بگذارند، و افعی را نمی‌کشند در حالی که بچه افعی را زنده نگه دارند.

اگر ابرِ باران‌زا، آبِ حیات هم بر درختی ببارد، از درخت بیدِ وحشی میوه نخواهی گرفت.

با افرادِ فرومایه و پست معاشرت نکن، چرا که از نیِ بوریا (نیِ توخالی و خشک)، انتظارِ شهد و شکر نداشته باش.

وزیر این سخنان را به ناچار پذیرفت و از درایت پادشاه تعریف کرد و گفت: حق با شماست، اگر این پسر در کنار همان دزدان بزرگ شده بود، اخلاقِ آن‌ها را می‌گرفت، اما من امیدوارم که در همنشینی با نیکان، خویِ خوب بگیرد، چون هنوز کودک است و رفتارهای بد در وجودش نهادینه نشده است و طبق روایتی، هر کودکی بر فطرتِ پاک زاده می‌شود و این والدین او هستند که او را به ادیانِ دیگر سوق می‌دهند.

همسرِ لوط با بدان همراه شد و در نتیجه شرافتِ خاندانِ پیامبری را از دست داد.

اما سگِ اصحابِ کهف، چند روزی با نیکان همراه شد و به مرتبه‌ای از انسانیت و بزرگی رسید.

وزیر این را گفت و عده‌ای از نزدیکانِ پادشاه نیز با او هم‌نظر شدند تا پادشاه از کشتنِ او صرف‌نظر کرد و گفت: بخشیدم، هرچند که فکر نمی‌کنم کارِ درستی باشد.

مگر نمی‌دانی که زال به رستم دستان چه گفت؟ (او توصیه کرد که) دشمن را نباید کوچک و ناتوان شمرد.

بسیار دیده‌ایم که آبِ یک سرچشمه کوچک، وقتی زیاد می‌شود، می‌تواند شتر و بارِ آن را با خود ببرد.

خلاصه اینکه پسر را با ناز و نعمت بزرگ کردند و استادانی برای تربیتش گماشتند تا آدابِ سخن گفتن و رفتارِ دربار را بیاموزد و در نظر همه مقبول افتاد. روزی وزیر به پادشاه گفت که تربیتِ عاقلان در او اثر کرده و جهلِ گذشته‌اش از وجودش پاک شده است؛ پادشاه لبخندی زد و گفت:

عاقبتِ گرگ‌زاده، گرگ خواهد شد، حتی اگر در میانِ آدمیان بزرگ شود.

یکی دو سال گذشت؛ پسر با اراذل و اوباش همدست شد، وزیر و دو پسرش را کشت، اموالِ بسیاری را غارت کرد و به جای پدرش در غارِ دزدان نشست و یاغی شد. پادشاه از شدتِ افسوس دست بر دندان گزید و گفت:

شمشیرِ خوب از آهنِ بد ساخته نمی‌شود؛ ای حکیم، فردِ ناکس (پست) با تربیت و آموزش، هرگز به آدمِ اصیل تبدیل نمی‌شود.

باران که در لطافت و پاکی‌اش شکی نیست، وقتی بر زمین می‌بارد، در باغ گلِ لاله می‌رویاند و در شوره زار، خار.

زمینِ شوره‌زار سنبل نمی‌رویاند؛ پس در آن زمین، بذر نکار و زحمتِ خود را ضایع نکن.

نیکی کردن در حقِ افرادِ بدذات، دقیقاً مثلِ بدی کردن در حقِ افرادِ نیک‌مرد است.