گلستان - باب اول در سیرت پادشاهان

شنیدم که فرزندِ پادشاهی بود که قد کوتاهی داشت و از نظر جسمی ضعیف به نظر می‌رسید، در حالی که برادرانش بلندقد و خوش‌سیما بودند. پدر با نفرت و تحقیر به او نگاه می‌کرد. پسر که با تیزبینی و روشن‌بینی متوجهِ نگاه پدر شده بود، گفت: پدر، انسانِ کوتاه‌قدی که دانا باشد، از انسانِ بلندقدی که نادان است، بهتر است. این‌طور نیست که هر چه قامتِ بزرگ‌تری داشته باشد، قیمت و ارزشِ بیشتری هم داشته باشد.

گوسفند (با وجود کوچکی) موجودی پاکیزه است و فیل (با وجود بزرگی) مرداری است که بوی تعفن می‌دهد.

کوه طور، در میان کوه‌های زمین از همه کوچک‌تر است، اما در پیشگاه خداوند، از نظر ارزش و جایگاه، از همه بزرگ‌تر است.

آیا شنیده‌ای که آن فردِ لاغرِ دانا، به آن شخصِ احمقِ چاق چه گفت؟

اسب تازی (اصیل) حتی اگر لاغر باشد، باز هم از طویله‌ی پر از خر (که هرچقدر هم چاق باشند، ارزش ندارند) بهتر و برتر است.

پدر از حرف‌های پسر خوشش آمد و خندید، درباریان نیز او را تأیید کردند، اما برادرانش از شدت حسادت بسیار ناراحت شدند.

تا زمانی که انسان سخن نگفته باشد، عیب و هنرش پنهان است (و کسی نمی‌داند در ذهن او چه می‌گذرد).

هر آدمِ پست‌فطرتی را ساده نگیر و گمان مبر که بی‌خطر است؛ چه بسا که او مانند پلنگی باشد که در خواب است (و به محض بیداری خطرناک می‌شود).

شنیدم که پادشاه در آن نزدیکی، با دشمنی قدرتمند مواجه شد. وقتی لشکریانِ دو طرف مقابل هم قرار گرفتند، اولین کسی که به میدان جنگ رفت، همین پسر بود و گفت:

من آن کسی نیستم که در روز نبرد، پشتِ خود را به دشمن نشان دهم و فرار کنم؛ من آن کسی هستم که در میانه گرد و غبار میدان جنگ، سرم را فدای هدف می‌کنم.

کسی که به میدان جنگ می‌آید، در واقع با خونِ خود بازی می‌کند (جانش را در خطر می‌اندازد)، و آن کسی که در روز میدان فرار کند، در واقع جانِ تمام لشکریان را به خطر می‌اندازد.

این سخن را گفت و به قلبِ سپاه دشمن حمله کرد و تنی چند از جنگجویانِ بزرگِ آن‌ها را از پای درآورد. وقتی به نزدِ پدر بازگشت، زمین را به نشانه احترام بوسید و گفت:

ای پادشاه، اگر ظاهرِ من در نظر شما ضعیف و حقیر آمد، نباید این درشتی و بزرگیِ هیکل را به معنایِ هنر و توانمندی بپندارید.

اسبی که میان‌تنی لاغر دارد، در روز نبرد به کار می‌آید، نه گاوِ چاقی که فقط برای خوردن و پروار شدن خوب است.

نقل کرده‌اند که سپاه دشمن بسیار زیاد بود و سربازانِ ما کم بودند، به طوری که می‌خواستند فرار کنند. پسر فریاد زد و گفت: ای مردان، یا مردانه بجنگید یا لباسِ زنان بپوشید. با گفتنِ این حرف، ترسِ سواران ریخت و شجاع شدند و یک‌باره حمله کردند. شنیدم که همان روز بر دشمن پیروز شدند. پادشاه سر و چشمانِ او را بوسید و در آغوش گرفت و هر روز بیشتر به او توجه کرد تا اینکه او را ولیعهدِ خود کرد.

برادرانش به او حسادت کردند و در غذایش زهر ریختند. خواهرش از غرفه (بالاخانه) این ماجرا را دید و دریچه را بست (تا خبر دهد). پسر متوجه شد و دست از غذا کشید و گفت: محال است که هنرمندان بمیرند و آدم‌های بی‌هنر جای آن‌ها را بگیرند.

هیچ‌کس زیر سایه جغد نمی‌رود، حتی اگر پرنده همای (که نماد خوش‌بختی است) در جهان نایاب شود.

پدر را از این ماجرا باخبر کردند. او برادرانِ پسر را خواست و به اندازه کافی تنبیهشان کرد. سپس هر کدام را به منطقه‌ای فرستاد تا فتنه‌ها فروکش کرد و نزاع پایان یافت؛ چرا که گفته‌اند: ده درویش در یک گلیم (فرش کوچک) می‌خوابند، اما دو پادشاه در یک کشور نمی‌گنجند.

اگر مردِ خدا، نیمی از نانش را بخورد، نیمِ دیگرش را به درویشان و نیازمندان می‌بخشد.

اما پادشاهِ دنیاطلب، اگر یک کشور را هم بگیرد، باز هم به فکرِ تصرفِ کشوری دیگر است.