دیوان شمس - رباعیات
رباعی شمارهٔ ۱۹۸۳
مولویدرک و برداشت
هوش مصنوعیدرونمایه و پیام
این ابیات با تکیه بر اخلاق و عرفان، دعوت به خویشتنداری و چیرگی بر نفس اماره است. شاعر تأکید میکند که رهایی از غم و اندوه جز با مهار کردنِ خواستههایِ ناپایدارِ نفسانی ممکن نیست و انسان باید در اوجِ ملال و خستگی نیز وقار خود را حفظ کند.
پیام اصلی در دعوت به سکوت و تأمل نهفته است؛ بدین معنا که نباید در هر شرایطی و با هر حالتی، بیمحابا لب به سخن گشود یا بر اساسِ غریزه عمل کرد. بزرگی انسان در این است که در بدترین احوال نیز فروتنیِ نابجا نکند و به جای تسلیم در برابرِ غم، بر خویش مسلط باشد.
معنای روان
هرگز بر اساس میل و هوای نفسانی خود کاری نکن و سخنی مگو، مگر آنکه ابتدا بر نفس سرکش خود غلبه کنی تا بتوانی بر اندوه و غم پیروز شوی.
نکته ادبی: واژهی «دم» در اینجا ایهام دارد؛ نخست به معنای نفس کشیدن و سخن گفتن، و دوم به معنای روح و جان (نفس). «گردن زدن» کنایه از کشتن و از بین بردن است.
اگرچه اکنون دلتنگ و بیحوصله هستی، اما با یقین بدان که با وجود این دلتنگی، نباید ارزش و اعتبار خود را پایین بیاوری و یا کسی را به ناحق کوچک بشماری.
نکته ادبی: «ملول» به معنای دلتنگ، آزرده و خسته است. عبارت «کم زدن» کنایه از کاهشِ ارزش و مقامِ خویش در پیشگاهِ دیگران یا در مقامِ انسانیت است.
آرایههای ادبی
اشاره به معنای نفس کشیدن و همچنین روح و جان که باعث تداعیِ معانی گوناگون (دم زدن به معنای سخن گفتن و دم به معنای نَفْس) شده است.
کنایه از کشتن، مهار کردن و شکست دادنِ غم و اندوه با کنترلِ نَفْس.
کنایه از کاستن از ارزش و اعتبارِ خویش یا کوچک شمردنِ مقامِ انسانی.