دیوان شمس - رباعیات

مولوی

رباعی شمارهٔ ۱۴۴۴

مولوی
تا با خودی دوری ارچه هستی با من ای بس دوری که از تو باشد تا من
در من نرسی تا نشوی یکتا من اندر ره عشق یا تو باشی یا من

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این دو بیت بیانگر یکی از بنیادین‌ترین مفاهیم عرفان و ادبیات عاشقانه است که بر پایه نفی «منیت» بنا شده است. شاعر معتقد است که حضور فیزیکی یا نزدیکی ظاهری، هیچ‌گاه به معنای پیوند حقیقی نیست و مادامی که حجابِ «خودی» میان عاشق و معشوق وجود داشته باشد، میان آن‌ها فاصله‌ای بی‌انتها برقرار است.

مضمون محوری این اشعار، ضرورتِ فدا کردنِ «خود» در پیشگاه عشق است. از منظر این ابیات، راه رسیدن به وصال و یگانگی، تنها از مسیرِ عبور از منیت و دست شستن از تعلقات نفسانی می‌گذرد؛ چرا که در وادی عشق، گنجایش برای وجودِ هم‌زمانِ «من» و «تو» نیست.

معنای روان

تا با خودی دوری ارچه هستی با من ای بس دوری که از تو باشد تا من

مادامی که گرفتار خودخواهی و منیت هستی، حتی اگر در کنار من باشی، باز هم میان ما فاصله است؛ در واقع این فاصله و دوریِ عمیق، نه از مکان، بلکه از منیتِ تو ناشی می‌شود.

نکته ادبی: واژه «خودی» در اینجا به معنای اصالت دادن به نفس و منیت است و «ارچه» شکلی کهن و ادبی از «اگرچه» می‌باشد.

در من نرسی تا نشوی یکتا من اندر ره عشق یا تو باشی یا من

تا زمانی که به مقام یگانگی و محو منیت نرسی، به وصل من دست نخواهی یافت؛ زیرا در مسیر پررمز و راز عشق، امکان حضور هم‌زمان من و تو وجود ندارد و یکی باید در دیگری فانی شود.

نکته ادبی: عبارت «یکتا من» به معنای رسیدن به وحدت و یگانگی است و «یا تو باشی یا من» اشاره به ضرورت فنای عاشق در معشوق دارد که از مفاهیم کلیدی عرفانی است.

آرایه‌های ادبی

تضاد تو و من

تقابل میان عاشق و معشوق یا نفس و روح که در اینجا برای نشان دادن دوگانگی و عدم اتحاد به کار رفته است.

کنایه دوری

دوری به معنای عدم تفاهم و فاصله معنوی است نه لزوماً فاصله فیزیکی و مکانی.

ایهام یکتا من

اشاره به یگانگیِ عاشق با معشوق و در عین حال نفی منیت و خودخواهی.