دیوان شمس - رباعیات

مولوی

رباعی شمارهٔ ۱۳۶۸

مولوی
هم منزل عشق و هم رهت می بینم در بنده و در مرو شهت می بینم
در اختر و خورشید و مهت می بینم در برگ و گیاه و درگهت می بینم

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات بیانگر نگاهی عارفانه و توحیدی به جهان هستی است که در آن شاعر، حضور پروردگار را در تمامی اجزای عالم، از پدیده‌های آسمانی گرفته تا موجودات زمینی و حتی در تفاوت‌های طبقاتی میان انسان‌ها، مشاهده می‌کند. این جهان‌بینی برآمده از مکتب وحدت وجود است که در آن کثرت موجودات، تنها بازتابی از ذات یگانه خداوند تلقی می‌شود.

شاعر با به تصویر کشیدن این گستره‌ی تجلی، به مخاطب می‌آموزد که برای یافتن حقیقت، نیازی به جست‌وجوی دوردست نیست؛ چرا که هم مقصد و هم مسیر، و هم پدیده‌های عظیم و هم ذرات ناچیز، همگی آینه‌دارِ جلوه‌ی حق‌تعالی هستند.

معنای روان

هم منزل عشق و هم رهت می بینم در بنده و در مرو شهت می بینم

من هم منزلگاه و مقصد عشق را در وجود تو می‌بینم و هم راهِ رسیدن به آن را؛ حضور تو را نه تنها در وجود یک بنده و خادم، بلکه در شکوهِ پادشاه مرو نیز به وضوح نظاره‌گر هستم.

نکته ادبی: واژه‌ی 'مرو' اشاره به شهر مرو دارد که در ادبیات کهن نماد بزرگی و سلطنت است. تقابل 'بنده' و 'شاه' برای تأکید بر همه‌شمول بودن تجلی الهی به کار رفته است.

در اختر و خورشید و مهت می بینم در برگ و گیاه و درگهت می بینم

تو را در ستاره‌ها، خورشید و ماهِ تابان می‌بینم و حتی در برگ‌های درختان و گیاهانِ ساده، و نیز در آستانه‌ی درگاه تو، همه‌جا نشان از حضور تو دارم.

نکته ادبی: حرف 'ت' در پایان کلمات (مانند مهت، درگهت) ضمیر متصل به معنای 'تو' است که بر تعلق همه چیز به خداوند یا حضور او در همه چیز دلالت دارد.

آرایه‌های ادبی

مراعات نظیر اختر، خورشید، مه

آوردن کلمات مرتبط با عالم آسمان که توازن و هماهنگی خاصی به فضای تصویرسازی بخشیده است.

تضاد بنده و شاه

قرار دادن دو جایگاه متضاد اجتماعی در کنار هم برای نشان دادن اینکه خداوند در هر دو وجود حضور دارد.

مراعات نظیر برگ و گیاه

استفاده از عناصر طبیعت در کنار هم برای تقویت تصویرسازی شاعرانه از تجلی الهی در عالم طبیعت.