دیوان شمس - رباعیات

مولوی

رباعی شمارهٔ ۸۸۵

مولوی
با همت باز باش و یا هیبت شیر در مخزن جان درآی با دیدهٔ سیر
رو زود بدانجا که نه زود است و نه دیر بر بالا رو که خود نه بالا است نه زیر

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات دعوتی است به سفری درونی و عرفانی که سالک را از قید و بندهای محدودکننده مادی و دویی‌ها رها می‌سازد. شاعر با بهره‌گیری از تمثیل‌های قدرتمند، مخاطب را ترغیب می‌کند تا با شجاعت و بلندنظری، به ژرفای وجود خویش نفوذ کند و به حقیقتی ورای ظواهر دست یابد.

سخن بر مدارِ عبور از مرزهای زمانی و مکانی می‌چرخد. توصیف مقامی که در آن نه زمان معنا دارد و نه مکان، نشان‌دهنده جایگاهِ شهود و وحدت است که تنها با چشمی بی‌نیاز از ما‌سوی‌الله و روحی آزاده قابل دستیابی است.

معنای روان

با همت باز باش و یا هیبت شیر در مخزن جان درآی با دیدهٔ سیر

با بلندنظریِ عقاب و شکوه و ابهتِ شیر، به گنجینه‌ی باطنی و نهادِ خویش قدم بگذار؛ در حالی که چشمانت از هر چه غیرِ حقیقت است، سیر و بی‌نیاز شده باشد.

نکته ادبی: باز در اینجا به معنای پرنده شکاری (شاهین) است که نماد بلندپروازی است و دیده سیر استعاره از قناعتِ روح و عدمِ دلبستگی به مادیات است.

رو زود بدانجا که نه زود است و نه دیر بر بالا رو که خود نه بالا است نه زیر

به آن جایگاهِ متعالی (عالمِ معنا) بشتاب که در آن مفهومِ زمان (زود یا دیر بودن) راه ندارد. به سوی آن مرتبه‌ی والایی سفر کن که فراتر از جهت‌های مادی (بالا و پایین) قرار گرفته است.

نکته ادبی: ترکیباتِ نه زود و نه دیر و نه بالا و نه زیر، اشاره به ساحتِ مطلق و فرازمانی و فرامکانیِ وجود دارند که در اصطلاح عرفانی، مقامِ بی‌مکان و بی‌زمانی است.

آرایه‌های ادبی

تشبیه و کنایه همت باز و هیبت شیر

شاعر همت را به باز (پرنده شکاری) و هیبت را به شیر تشبیه کرده تا بر لزومِ تیزبینی و قدرتِ روحی در مسیر سلوک تأکید کند.

پارادوکس (متناقض‌نما) نه زود است و نه دیر / نه بالا است نه زیر

بیانِ مفاهیمی که با عقلِ مادی درک نمی‌شوند؛ این تعابیر بر خروج از قید و بندهای زمان و مکان تأکید دارند.

استعاره مخزن جان

دل یا جان آدمی به گنجینه‌ای تشبیه شده که حقایق و اسرار هستی در آن نهفته است.