دیوان شمس - رباعیات

مولوی

رباعی شمارهٔ ۸۸۱

مولوی
ای مرد سماع معده را خالی دار زیرا چو تهیست نی کند نالهٔ زار
چون پر کردی شکم ز لوت بسیار خالی مانی ز دلبر و بوس و کنار

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

در این ابیات، شاعر بر لزوم پالایش و تصفیه نفس از تعلقات مادی تأکید می‌ورزد. از دیدگاه او، زیاده‌روی در خوردن و پرداختن به تمایلات جسمانی، سدّی بزرگ در برابرِ دریافت انوار معرفت و لذتِ وصالِ معنوی است.

این متن با بهره‌گیری از تمثیلی دقیق، انسانِ سالک را به نی تشبیه می‌کند که تنها با تهی شدن از تعلقات و هوی و هوس است که می‌تواند آوای خوشِ حقیقت را در وجود خویش طنین‌انداز کند.

معنای روان

ای مرد سماع معده را خالی دار زیرا چو تهیست نی کند نالهٔ زار

ای کسی که در جستجوی سماع و حال معنوی هستی، شکم خود را از طعام خالی نگه دار؛ چرا که همان‌گونه که نی تنها زمانی ناله‌ای حزین و گیرا سر می‌دهد که میان‌تهی باشد، انسان نیز زمانی به حقیقت می‌رسد که از خواهش‌های مادی تهی شود.

نکته ادبی: «سماع» در این سیاق به معنای گوش سپردنِ عرفانی است و «نی» استعاره‌ای از سالک است که باید از منیت و تعلقات دنیوی خالی باشد.

چون پر کردی شکم ز لوت بسیار خالی مانی ز دلبر و بوس و کنار

هنگامی که شکم خود را از غذاهای گوناگون و لذیذ پر می‌کنی، دیگر مجالی برای دریافت فیضِ معنوی و لذتِ پیوند با جانان باقی نمی‌ماند و از لذتِ والایِ وصال محروم می‌مانی.

نکته ادبی: «لوت» در گویش‌های قدیم به معنای خوراکی و نعمت است و در اینجا تضادی آشکار میان «پُر بودنِ شکم» و «تهی بودنِ روح» ایجاد شده است.

آرایه‌های ادبی

تمثیل نی کند ناله زار

تشبیه انسان به نی که برای رسیدن به کمال و تولید نغمه‌ی روحانی، باید از تعلقات و خودخواهی تهی باشد.

تضاد پر کردن شکم و خالی ماندن از دلبر

تقابل میان پر بودنِ جسمانی و تهی بودنِ روحانی که باعث تأکید بر نتیجه‌ی معکوسِ زیاده‌روی در لذاتِ دنیوی است.