دیوان شمس - رباعیات

مولوی

رباعی شمارهٔ ۷۸۹

مولوی
گر نگریزی ز ما بنازی چه شود ور نرد وداع ما نبازی چه شود
ما را لب خشک و دیدهٔ تر بی تست گر با تر و خشک ما بسازی چه شود

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات بیانگر شکوه‌ی عاشقانه‌ای است که در آن، عاشق با بیانی لطیف و توأم با استغاثه، از معشوق تقاضا می‌کند که از ستیز، دوری و اندیشه‌ی جدایی دست بشوید.

فضای حاکم بر این اشعار، آکنده از حسرت و تمنا برای وصال است؛ عاشق با ترسیم وضعیتِ رقت‌بارِ خود در غیابِ معشوق، سعی در برانگیختنِ عواطف او برای بازگشت و سازگاری دارد.

معنای روان

گر نگریزی ز ما بنازی چه شود ور نرد وداع ما نبازی چه شود

اگر از ما دوری نکنی و به جای گریز، با ما مهربانی کنی، چه زیانی برای تو دارد؟ همچنین اگر بازیِ جدایی و خداحافظی را با ما شروع نکنی، چه اتفاق فرخنده‌ای می‌افتد.

نکته ادبی: نرد باختن در این بیت کنایه از انجام یک بازی یا تدبیر برای انجام کاری (در اینجا جدایی) است و نرد اشاره به بازی تخته‌نرد دارد.

ما را لب خشک و دیدهٔ تر بی تست گر با تر و خشک ما بسازی چه شود

در نبودِ تو، لب‌های ما از فرطِ اندوه و تشنگی خشکیده و چشمانمان از اشکِ فراق خیس است؛ اگر با این حالِ پریشان و وضعیتِ آشفته‌ی ما کنار بیایی و از درِ مدارا درآیی، چه می‌شود.

نکته ادبی: تر و خشک در اینجا تضادِ آشکارِ میانِ خشکیِ لب و تریِ چشم است و در عین حال کنایه‌ای از تمامِ هستی و وجودِ عاشق است که در آستانه‌ی فنا قرار دارد.

آرایه‌های ادبی

کنایه نرد باختن

به معنای تدارک دیدنِ مقدماتِ جدایی و وداع است که شاعر آن را به بازیِ نرد تشبیه کرده است.

تضاد تر و خشک

تقابل میان واژه‌های تر (دیده) و خشک (لب) که در کنار هم تصویری از استیصال عاشق را ترسیم کرده‌اند.

ایهام تر و خشک

در معنای نخست، اشاره به رطوبتِ چشم و خشکیِ لب است و در معنای دوم، کنایه از تمامِ وجودِ عاشق است که معشوق باید با آن بسازد.