دیوان شمس - رباعیات

مولوی

رباعی شمارهٔ ۷۲۱

مولوی
رو نیکی کن که دهر نیکی داند او نیکی را از نیکوان نستاند
مال از همه ماند و از تو هم خواهد ماند آن به که بجای مال نیکی ماند

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات بر این حقیقتِ مسلم تأکید می‌ورزند که جهان و گردشِ روزگار، ثبت‌کننده و پاسدارِ کارهای نیک است. شاعر مخاطب را به انجامِ خیر فرا می‌خواند، چرا که نیکی‌کردن، تنها توشه‌ای است که از بندِ زمان و زوال رهایی می‌یابد و نامِ نیکِ انسان را در یادها جاودان می‌سازد.

در پیوند با ناپایداریِ دنیا، این سروده‌ها یادآورِ این نکته‌اند که ثروت و دارایی، هم‌چون امانتی است که دستِ هیچ‌کس به آن نمی‌رسد و همگان در هنگامِ کوچ از این جهان، ناچار به رها کردنِ آن هستند. بنابراین، خردمند کسی است که به جای دلبستگی به مالِ فانی، بر انجامِ کردارِ نیک تمرکز کند، چه آن‌که تنها نیکی است که پس از مرگ، برای آدمی به یادگار می‌ماند.

معنای روان

رو نیکی کن که دهر نیکی داند او نیکی را از نیکوان نستاند

به کارِ خیر روی بیاور، زیرا گردشِ روزگار قدرِ نیکی را می‌شناسد و آن را فراموش نمی‌کند؛ دنیا هرگز پاداش و آوازه‌ی نیکی را از نیکوکاران دریغ نمی‌دارد.

نکته ادبی: دهر در اینجا نمادِ گردشِ زمانه و آیینِ هستی است و کلمه‌ی نیکوان جمعِ نیکوکاران است که با ساختارِ فارسیِ کهن به کار رفته است.

مال از همه ماند و از تو هم خواهد ماند آن به که بجای مال نیکی ماند

ثروت و مالِ دنیا برای همه‌ی گذشتگان بر جای مانده و برای تو نیز چنین خواهد شد و آن را رها خواهی کرد؛ پس چه بهتر که به جای اندوختنِ مال، با انجامِ کارهای نیک، نامی نیک از خود بر جای بگذاری.

نکته ادبی: استفاده از آرایه‌ی تکرارِ واژه‌ی «ماند» با تکیه بر ایهامِ معنایی، به این معنا که مال برای همه می‌ماند (باقی است) ولی از نگاهِ مالکِ آن، دست‌یافتنی نیست و باید آن را ترک کند.

آرایه‌های ادبی

تشخیص دهر نیکی داند

نسبت دادنِ صفتِ دانستن و آگاهی به دهر (زمانه) که نمادی از گردشِ ایام است.

جناس و ایهام ماند

به کارگیری واژه ماند در دو مفهوم؛ باقی ماندنِ مال در دنیا و رها کردنِ آن توسط صاحبش در هنگام مرگ.

تکرار نیکی

تکرارِ واژه نیکی برای تأکید بر محوریتِ عملِ خیر در زندگی انسان.