دیوان شمس - رباعیات
رباعی شمارهٔ ۵۷۶
مولویدرک و برداشت
هوش مصنوعیدرونمایه و پیام
این ابیات بر ارزش والای شفقت و مهربانی در ساحتِ اخلاقی تأکید دارد. شاعر با زبانی نیایشگونه، از درگاه خداوند میخواهد که بر ناتوانان و رنجدیدگان، اعم از بیخوابان و تشنگان، نظر لطف و رحمت بیفکند.
در این نگاه، میان رفتار انسان با بندگانِ خدا و پاداش اخروی رابطهای مستقیم برقرار است؛ چنانکه دوری از خصلتِ بخشندگی و مهربانی، مانعی بزرگ در مسیر دریافت رحمت و پاداش الهی محسوب میشود.
معنای روان
پروردگارا، بر آن بندهای که از فرطِ اندوه یا سختی، خواب به چشمانش راه ندارد و آن تشنهای که از دستیابی به آب محروم مانده است، رحمت و بخشش خویش را ارزانی دار.
نکته ادبی: واژه «بخشای» فعل امر از مصدر بخشیدن به معنای آمرزیدن و رحم کردن است و «بنده» در اینجا استعاره از انسانهای رنجدیده است.
خداوندا، به ما رحم کن؛ چرا که هرکس در حق دیگران دلسوزی و بخشش نکند، نزد خداوند هیچ پاداش و بهرهای از اعمالش نخواهد برد.
نکته ادبی: واژه «ثواب» در اینجا به معنای پاداش نیک و نتیجهی اعمال صالح در پیشگاه الهی به کار رفته است.
آرایههای ادبی
استفاده از واژگان همخانواده برای تأکید بر مفهوم مرکزی شعر یعنی لزومِ مهرورزی.
همنشینی واژگانی که با یکدیگر پیوند معنایی دارند تا تصویرِ نیاز و اضطرار بهتر منتقل شود.
کنایه از بیقراری، اضطراب و دردمندی که مانع آرامش است.