دیوان شمس - رباعیات

مولوی

رباعی شمارهٔ ۳۹۸

مولوی
گویند که صاحب فنون عقل کل است مایه ده این چرخ نگون عقل کل است
آن عقل که عقل داشت آن جزوی بود ور عقل ز عقل شد کنون عقل کل است

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این ابیات به تبیین تفاوت میان خرد محدود انسانی و خرد مطلق الهی می‌پردازد. شاعر در فضایی فلسفی و عرفانی، جایگاه عقل کل را به عنوان محرک هستی و سرچشمه دانش تبیین می‌کند و آن را از خرد جزئی که درگیر امور مادی است، متمایز می‌سازد.

مضمون اصلی، درک مراتب وجودی عقل است. شاعر تأکید دارد که آنچه ما در زندگی روزمره به کار می‌بریم، تنها بهره‌ای کوچک از حقیقت مطلق است که جهان را به حرکت درآورده و قوام بخشیده است.

معنای روان

گویند که صاحب فنون عقل کل است مایه ده این چرخ نگون عقل کل است

مردم می‌گویند کسی که بر همه دانش‌ها و مهارت‌ها مسلط است، از عقل کل برخوردار است. در واقع، آن نیرویی که به این آسمانِ در حال گردش و ناپایدار، معنا و جان می‌بخشد، همان عقل کل است.

نکته ادبی: عقل کل یک اصطلاح فلسفی-عرفانی است که به نخستین صادر از ذات حق اشاره دارد. چرخ نگون به معنای آسمان یا روزگار است که به دلیل ناپایداری به نگون (وارونه) توصیف شده است.

آن عقل که عقل داشت آن جزوی بود ور عقل ز عقل شد کنون عقل کل است

آن عقلی که انسان‌ها در زندگی روزمره از آن بهره می‌برند و به آن می‌بالند، همان «عقل جزوی» یا عقل محدود بشری است. اما آن عقلی که از سرچشمه اصلی حقیقت (عقل مطلق) نشأت می‌گیرد، همان «عقل کل» است.

نکته ادبی: عقل جزوی در مقابل عقل کل قرار دارد و به خردِ محدود و دنیویِ انسان اشاره دارد که درگیرِ جزئیات و سود و زیان‌های مادی است.

آرایه‌های ادبی

تضاد عقل کل و عقل جزوی

تضاد میان خرد محدود و مطلق که محور اصلی بحث است.

استعاره چرخ نگون

آسمان و روزگار به دلیل بی‌وفایی و ناپایداری به چرخ نگون تشبیه شده است.

تکرار عقل کل

تکرار برای تأکید بر محوریتِ این اصطلاح فلسفی در ابیات.