دیوان شمس - رباعیات

مولوی

رباعی شمارهٔ ۲۲۶

مولوی
باران به سر گرم دلی بر میریخت بسیار چو ریخت چست در خانه گریخت
پر میزد خوش بطی که آن بر من ریز کاین جان مرا خدای از آب انگیخت

درک و برداشت

هوش مصنوعی

درون‌مایه و پیام

این قطعه، تصویری از تقابل میان رفتار انسان و طبیعتِ موجودات دیگر در برابر پدیده‌ای طبیعی همچون باران است. در حالی که انسانِ صاحبِ خرد و عواطفِ متغیر، به دنبال پناهگاهی امن برای دوری از گزندِ باران می‌گردد، موجودات دیگر با اشتیاقِ غریزی به سویِ اصل و ریشه‌ی وجودی خویش می‌شتابند.

شاعر با این تمثیل، پیوندِ میان آفریده و آفریدگار را بازگو می‌کند و نشان می‌دهد که هر موجودی، بر اساس جوهره‌ای که از آن سرشته شده است، به سوی منشأ و حقیقتِ خویش گرایش دارد؛ چنان‌که اردک، آب را نه عاملِ رنج، بلکه مایه‌ی حیات و لذت می‌داند و آن را طلب می‌کند.

معنای روان

باران به سر گرم دلی بر میریخت بسیار چو ریخت چست در خانه گریخت

باران بر سرِ انسانی که دلی پُرشور و گرم داشت، شروع به باریدن کرد؛ اما هنگامی که بارشِ باران شدت گرفت، آن شخص به سرعت و با چابکی به داخل خانه گریخت تا از خیس شدن در امان بماند.

نکته ادبی: واژه «چست» در اینجا به معنای چابک و سریع است. این بیت تضادِ رفتارِ عقلانیِ انسان (گریز از باران) را در مقابلِ طبیعتِ جاریِ هستی قرار می‌دهد.

پر میزد خوش بطی که آن بر من ریز کاین جان مرا خدای از آب انگیخت

در همان حال، اردکی با شادی بال می‌زد و خواهانِ بارشِ بیشترِ باران بود؛ چرا که خداوند جانِ او را از جنسِ آب آفریده و این رطوبت را مایه‌ی حیات و لذتِ وجودیِ او قرار داده است.

نکته ادبی: «بَط» در متون کهن به معنای مرغابی یا اردک است. «انگیختن» در این سیاق به معنای آفریدن و پدید آوردن است که به اصل و ریشه‌ی هستی موجودات اشاره دارد.

آرایه‌های ادبی

تضاد (طباق) گریختن انسان و پر زدنِ اردک

تقابل میانِ واکنشِ احتیاط‌آمیز انسان (فرار به خانه) و واکنشِ مشتاقانه موجود (اردک) در مواجهه با یک پدیده‌ی واحد (باران).

تشخیص (جان‌بخشی) پر میزد خوش بطی که آن بر من ریز

انتسابِ زبانِ نطق و حسِ شادی به اردک و بازتابِ اشتیاقِ درونی او به عنصرِ آب.

تمثیل و نمادپردازی خداوند جان مرا از آب انگیخت

اشاره به آموزه‌ای عرفانی که هر موجودی به سوی اصلِ خود بازمی‌گردد و پیوندِ میانِ آفریده و خالق را از طریق بازگشت به عنصرِ نخستینِ خلقت تبیین می‌کند.