دیوان شمس - غزلیات

حقیقتِ جانِ من و تو در عالمِ معنا یکی بوده و از جنسِ اتحاد است. اکنون که این دو در حقیقت یکی هستند، نباید بگذاریم که در ذهن و جهانِ ما چیزی جز آن یگانگیِ مطلق باقی بماند و تصورِ دوگانگی شکل بگیرد.

پرسش اینجاست که چرا آن یگانگیِ مطلق به کثرت و عدد تبدیل شد؟ پاسخ این است که به خاطر خصلت‌های ناپسند و نفسانی ما بود. همان‌طور که در باورهای قدیم، باد را زاییده آتش می‌دانستند، در ذهن ما نیز این «بادِ» توهم و هوس به راه افتاد و حقیقت را در نظرمان تکه‌تکه کرد.

موج‌ها در دریا اگرچه از هم جدا دیده می‌شوند، اما در اصل یکی بودند و از آبِ دریا جدا نبودند. عاملِ این جدایی و کثرت‌نماییِ موج‌ها، همان وزشِ باد بود که باعث شد ظاهرِ یکپارچه‌ی دریا، در قالبِ موج‌های جداگانه جلوه کند.

این قالبِ دوگانگی و پندارِ «من و تو» را درهم بشکن و این شرابِ معرفت را به دستِ باد (یعنی نفسِ اماره) نده. همان‌طور که وقتی در یک شهر دو پادشاه حکومت کنند، نظمِ آن شهر رو به ویرانی می‌رود، وجودِ دو منیت در یک انسان نیز باعث تباهی و فسادِ معنوی می‌شود.

روز به دلیلِ داشتنِ تنها یک خورشید، باشکوه و درخشان است. در مقابل، شب به دلیلِ ناتوانی و تاریکی مجبور است برای جبرانِ عجزِ خود، شمع‌ها و چراغ‌های متعددی را روشن کند تا راه را بیابد (و این کثرتِ شمع‌ها نشانه تاریکی است، نه روشناییِ حقیقی).

اگرچه از جانب خداوند که پروردگارِ بندگان است، در هر لحظه رحمت می‌رسد، اما آن لحظه‌ی کمال چه زمانی فرا می‌رسد که دیگر «بنده‌ای» (به معنای منیّت و خودیِ مستقل) باقی نماند و تنها خداوند باقی باشد؟