دیوان شمس - غزلیات

مولوی

غزل شمارهٔ ۸۰۸

مولوی
عید بگذشت و همه خلق سوی کار شدند همه از نرگس مخمور تو خمار شدند
دست و پاشان تو شکستی چو نه پا ماند و نه دست پر گشادند و همه جعفر طیار شدند
اهل دینار کجا امت دیدار کجا گر چه دینار بشد لایق دیدار شدند

مفهوم و تفسیر

هوش مصنوعی

مفهوم و پیام کلی

این غزل، تقابلِ میان دلبستگی‌های مادیِ روزمره و حالاتِ روحانیِ عاشقانه را به تصویر می‌کشد. شاعر با به تصویر کشیدنِ بازگشتِ مردم به زندگی عادی پس از عید، از سوی دیگر، عاشقان را در بندِ نگاهِ فریبای معشوق می‌بیند که از قیدِ جهانِ مادی رسته و به مقامی فراتر از محاسباتِ دنیوی دست یافته‌اند.

مضمونِ محوریِ شعر، عبور از خودخواهی و وابستگی‌های زمینی (شکستنِ دست و پا) برای رسیدن به پروازِ روحی و پیوستن به ساحتِ قدسی است. این ابیات، تضادِ عمیقِ میانِ جویندگانِ زر و سیم (دینار) و جویندگانِ نور و حقیقت (دیدار) را به شکلی نمادین و استعاری بازگو می‌کند.

معنی و تفسیر

عید بگذشت و همه خلق سوی کار شدند همه از نرگس مخمور تو خمار شدند

عید به پایان رسید و همه مردم به سوی کسب و کار خود بازگشتند، اما عاشقان همچنان به دلیل نگاهِ خمارآلود و چشمانِ پُر کرشمه‌ی تو، دچارِ بی‌خودی و مستی هستند.

نکته ادبی: نرگس مخمور کنایه از چشمان نیمه‌باز و سحرآمیز معشوق است که در ادبیات کلاسیک نماد بی‌قراری عاشق است.

دست و پاشان تو شکستی چو نه پا ماند و نه دست پر گشادند و همه جعفر طیار شدند

تو دست و پای آنان را شکستی و آنان را از توانایی‌های دنیوی خلع کردی؛ اما همین ناتوانی، سبب شد که آنان بال بگشایند و همانند جعفر طیار، به پرواز درآمده و به مقامی ملکوتی دست یابند.

نکته ادبی: جعفر طیار اشاره به جعفر بن ابی‌طالب دارد که در نبرد، دستانش قطع شد و به پاداشِ شهادت، خداوند به او بال‌های بهشتی داد؛ این تلمیح، استعاره از رهایی از قیدِ هستیِ مجازی است.

اهل دینار کجا امت دیدار کجا گر چه دینار بشد لایق دیدار شدند

کجا می‌توان کسانی که در پی پول و ثروت (دینار) هستند را با کسانی که در پی دیدارِ حضرت حق و حقیقت (دیدار) هستند، برابر دانست؟ حتی اگر فرض کنیم که سکه‌ی دنیا ارزشی پیدا کرده باشد، باز هم با مقامِ مشاهده‌ی معشوق قابل قیاس نیست.

نکته ادبی: جناسِ ناقصِ میان دینار و دیدار، بر تضادِ بنیادین میانِ اهدافِ مادی و معنوی تأکیدِ بلاغیِ زیبایی دارد.

آرایه‌های ادبی

تلمیح جعفر طیار

اشاره به شخصیت تاریخی-مذهبی که نماد پروازِ روح پس از رهایی از قیدِ بدن است.

استعاره نرگس مخمور

به‌کارگیری گل نرگس برای توصیف چشمانِ خمار و سحرانگیزِ معشوق.

جناس و تضاد دینار و دیدار

تقابلِ واژگانیِ دو کلمه با ساختار مشابه برای بیانِ شکافِ میانِ دنیاپرستی و حقیقت‌جویی.