دیوان شمس - غزلیات

زمانی که خداوندِ دانا و همیشگی، مدرسه و مکتبِ عشق را بنا نهاد، دیگر هیچ مشکل و معمایی برای تشخیصِ عاشق از معشوق باقی نماند، چرا که در عشق، دویی و جدایی رخت برمی‌بندد.

راه‌های دیگری جز عقلِ قیاسی و استدلال وجود دارد، اما این راه‌ها به روی فقیه، پزشک و منجم (که بر منطق و محسوسات تکیه دارند) بسته است.

در این جهانِ ظاهری، بسیاری با هوشمندیِ تمام کوشیدند تا با بحث و گفت‌وگو به حقیقت برسند و به اصطلاح معجزه کنند، اما نتیجه‌ای نگرفتند.

هرچه بیشتر بر تفاوت‌ها و دسته‌بندی‌ها تأکید کردند، راهِ رسیدن به حقیقت بر آنان بسته‌تر شد؛ به محض اینکه خواستند با منطق، حقیقتِ یگانه را تحلیل کنند، صدها تفاوتِ ساختگیِ دیگر پدید آمد.

اندیشه و فکرِ بشری محدود است، اما آن حقیقتِ متعالی و مطلق (جامع)، بی‌نهایت است؛ بنابراین آنچه محدود است در دریای بی‌کرانِ مطلق ناپدید می‌شود.

آن محو شدن و بی‌خودی (سکر)، عینِ آگاهی و بیداریِ حقیقی (صحو) است؛ همچون خورشیدی است که حتی اگر سایه‌ای بلند از آن دیده شود، باز هم همان خورشیدِ حقیقت است.

این موضوع از آن جهت است که حقیقتِ مطلق با زبانِ معمولی قابل بیان نیست؛ چرا که هرگونه تلاش برای اثباتِ آن با کلمات، در واقع نفیِ وجودِ آن است (چون محدودش می‌کند).

این سخن گفتن، فرعی بر اصلِ وجود است و خود مانعی در برابرِ حقیقت است؛ کشفِ حقیقت از پشتِ حجابِ کلمات، در واقع چیزی جز رد کردن و نادیده گرفتنِ آن نیست.

نه راهِ فراری از این حقیقتِ طرد شده وجود دارد و نه رهایی در پذیرشِ آن؛ این حقیقت را رها کن، زیرا نه در قالب بحث‌های علمی می‌گنجد و نه در وزن و آهنگِ شعر.

تو تلاش می‌کنی که این حقیقت را نادیده بگیری و رها کنی، اما آن حقیقت تو را رها نمی‌کند؛ جانِ آدمی در هر حالی که باشد (نشسته یا ایستاده)، از این قاعده گریزی ندارد.

اگر روح بخواهد بنشیند، آن جذبه او را به ایستادن می‌کشد و اگر بخواهد بایستد، او را به سجده می‌کشاند.

این یگانگی است، نه دوگانگی که بتوان از آن فرار کرد؛ جانِ آدمی حتی با انجام مناسکِ ظاهری (سلام و تشهد در نماز) نیز از مشاهده‌ی مستقیمِ آن حقیقت رهایی نمی‌یابد.

نه با تکبیرِ آغازِ نماز واردِ آن حقیقت شده و نه با سلامِ پایانِ نماز از آن خارج می‌شود؛ این حقیقت فراتر از آدابِ ظاهریِ شروع و پایان است.

مگسِ وجودِ انسان در این دوغِ ابدیت و حقیقت افتاده است؛ جایی که دیگر از دین و آیین (مسلمان، ترسا، گبر و جهود) خبری نیست و همه یکی می‌شوند.

بگو که هر چه سخن می‌گویی، همان بال‌زدن‌های آن مگس است؛ و زمانی که مگس کاملاً در دوغ فرو رود (فنای کامل)، دیگر بال‌زدنی هم در کار نخواهد بود.

اگر هم بال‌زدنی باشد، نوعی دیگر است؛ رقصی است خاص و نادر بر فرازِ آسمانِ آبیِ حقیقت.