دیوان شمس - غزلیات

ای نوازنده، آهنگی بنواز که فریادِ دردمندان از دستِ راهزنان را بیان کند، به‌ویژه آن راهزنی (که همان نفسِ سرکشِ من است) که مرا به چنین روزی انداخته و هستی‌ام را بر باد داده است.

ای نوازنده، این شیوه‌ی رهزنی (ربودنِ جان) را حتماً از استادِ خود آموخته‌ای، چرا که رسم است شاگرد همیشه پیروِ شیوه‌ها و خویِ استادِ خویش باشد.

ای نوازنده، رو به سوی نیستی (فنای فی‌الله) بیاور، چرا که هستیِ دنیوی خود، راهزنی بیش نیست؛ زیرا هستی همواره با ترس و دلهره همراه است و هیچ‌کس در بندِ هستی، به شادمانیِ راستین نمی‌رسد.

ای کسی که هستی‌ات رهزنِ دیگران شده است، بدان که جانِ ما از عالمی دیگر است که هرگز در این دنیای مادی نیامده و از عدم زاده نشده است.

ما در همین مسیرِ زندگی، بیابانِ عدم و نیستی را برمی‌گزینیم، زیرا در هستی و دنیای مادی همه چیز قید و بند است، اما در عالمِ عدم گشایش و آزادی فراوانی است.

این عالمِ نیستی، دریایی بیکران است و ما همچون ماهیانی در آن هستیم، حال آنکه هستیِ مادی همچون دامی است؛ چگونه کسی که در دامِ دنیا افتاده، می‌تواند لذتِ شنا در دریای حقیقت را درک کند؟

هر کس که در دامِ چهار طبع (سردی، گرمی، تری و خشکی که سازنده تن است) گرفتار شد، بدان که او روزگاری از روی نادانی به دنبالِ امیالِ نفسانی می‌دوید.

آتشِ صبر و بردباری، آتشِ هستیِ مجازی تو را می‌سوزاند؛ پس این آتش را در تن و ذاتِ خود برپا کن تا تعلقاتِ وجودی‌ات خاکستر شود.

حمله و جهادِ حقیقیِ تو جز با آتشِ صبر میسر نمی‌شود؛ چنان‌که یورش و دوندگیِ مردانِ راهِ حق، چیزی جز گذشتن از جان‌های ارزشمند نیست.

در پایانِ این بازیِ دنیا، چه کسی برنده است و چه کسی بازنده؟ چه کسی باقی می‌ماند و چه کسی از میان می‌رود؟ اگر این‌گونه نیست، پس این شطرنجِ عالم با این همه جنگ و جدل برای چیست؟

گاهی سربازِ شطرنج (پیاده) با کج‌روی و ستم، راهِ شاه را می‌بندد؛ اگر من با وجودِ فرزین شدن، باز هم کج بروم، چه فایده‌ای دارد؟ باید در مسیرِ راستی باشم.

من در مسیرِ راستی و درستی حرکت کردم تا به نهایتِ سلوک رسیدم، تا آنکه به مقامِ فرزینی (وزارتِ حق) رسیدم، اما در آن مقام هم دوباره اسیرِ بندهای دیگر شدم.

رخ (مهره شطرنج) به من می‌گوید که منزلگاهِ تو منزلگاهِ ماست؛ این خط و نشان‌ها و منازلِ طولانی تا روز رستاخیز، همگی مسیرِ بازگشتِ ما به سوی اوست.

تنِ انسان با سختی و طی کردنِ صدها منزل به حج می‌رود، اما دل با یک جهش به مقصد می‌رسد؛ این‌گونه است که جسم در حالِ راه رفتن است و دل نیز در حالِ سیر و سلوک است.

خداوند (شاهِ حقیقی) می‌گوید که هستی و بقای شما از جانبِ من است؛ اگر سایه‌ی لطفِ من نباشد، تمامِ این هستی چون بادی به فنا می‌رود.

بدونِ عنایتِ او، اسبِ قدرت بی‌ارزش می‌شود، فیل (مهره بزرگ شطرنج/قدرت) همچون پشه‌ای ضعیف می‌گردد و شهرها همچون شهرِ قوم عاد به ویرانه بدل می‌شوند.

در این شطرنجِ زندگی، برد و باخت برایم یکسان شد، چرا که دریافتم این هزاران بازی و حرکت، همگی توسطِ یک بازیکنِ واحد (خداوند) هدایت می‌شود.

در نجاتِ تو، نوعی شکست (مات شدنِ نفس) نهفته است و در شکستِ تو، نجاتی حقیقی؛ ای شاهِ من، از آن نگاهی که به ما می‌کنی، نفسِ ما را مات کن که نجات در همین مات شدن است.