دیوان شمس - غزلیات

مولوی

غزل شمارهٔ ۶۷۵

مولوی
هر آن دل ها که بی تو شاد باشد چو خاشاکی میان باد باشد
چو مرغ خانگی کز اوج پرد چو شاگردی که بی استاد باشد
چه ماند صورتی کز خود تراشی بدان شاهی که حوری زاد باشد
چه ماند هیبت شمشیر چوبین به شمشیری که از پولاد باشد
تو عهدی کرده چون روح بودی ولیکن کی تو را آن یاد باشد
اگر منکر شوی من صبر دارم بدان روزی که روز داد باشد

مفهوم و تفسیر

هوش مصنوعی

مفهوم و پیام کلی

در این ابیات، شاعر به ضرورت حضور و همراهیِ یک راهنما یا معشوقِ الهی برای رسیدن به کمال و پایداری اشاره می‌کند. شادی‌هایی که ریشه در حقیقتِ عشق ندارند، همچون خاشاکِ سبک و بی‌مقدار در میانِ باد، ناپایدار و بی‌معنا تلقی می‌شوند و سرگردانیِ آدمی را نشان می‌دهند.

در ادامه، تضادی عمیق میانِ خودساخته‌های بشری و حقیقتِ متعالی ترسیم شده است. شاعر با یادآوریِ عهدی که انسان در عالمِ معنا با پروردگار بسته، بر فراموشیِ آدمی تأکید می‌ورزد و در نهایت، به روزِ جزا و دادگریِ الهی اشاره می‌کند تا بر حقانیتِ دیدگاه خود و بیهودگیِ انکارِ حقیقت پافشاری نماید.

معنی و تفسیر

هر آن دل ها که بی تو شاد باشد چو خاشاکی میان باد باشد

هر دلی که بدون یادِ تو (معشوق/خدا) شادمان باشد، همچون خاشاکِ ناچیزی است که در میان تندباد، هیچ ثباتی ندارد و سرگردان است.

نکته ادبی: استفاده از تشبیه برای نشان دادن بی‌هویتی و ناپایداریِ شادی‌های دنیوی.

چو مرغ خانگی کز اوج پرد چو شاگردی که بی استاد باشد

تلاشِ آدمی برای رسیدن به کمال بدونِ راهنما، مانند مرغِ خانگی است که توانِ اوج گرفتن ندارد و همچون شاگردی است که بدونِ حضورِ استاد، راه به جایی نمی‌برد.

نکته ادبی: استفاده از تمثیل برای بیانِ ناتوانیِ انسانِ بی‌پیر و مرشد.

چه ماند صورتی کز خود تراشی بدان شاهی که حوری زاد باشد

تصویر و عقیده‌ای که خودت از حقیقت ساخته‌ای، در برابرِ آن پادشاهِ الهی (حقیقتِ مطلق) چه ارزش و دوامی دارد؟

نکته ادبی: کنایه از بی‌ارزشیِ بت‌های ذهنی و اعتقاداتِ شخصی در برابرِ حقیقتِ مطلق.

چه ماند هیبت شمشیر چوبین به شمشیری که از پولاد باشد

هیبت و کاراییِ یک شمشیرِ چوبین در برابرِ شمشیری از جنسِ پولاد چه جایگاهی دارد؟ (ایمانِ ظاهری در برابرِ ایمانِ حقیقی بی‌فایده است).

نکته ادبی: تشبیه و تضاد برای بیانِ برتریِ ایمانِ عمیق و اصیل بر تظاهر.

تو عهدی کرده چون روح بودی ولیکن کی تو را آن یاد باشد

تو در عالمِ معنا با خداوند عهدی بسته بودی و روحی پاک داشتی، اما افسوس که آن عهدِ ازلی را فراموش کرده‌ای.

نکته ادبی: اشاره به عهدِ الست (پیمانِ اولیه روح با خداوند).

اگر منکر شوی من صبر دارم بدان روزی که روز داد باشد

اگر این حقیقت را انکار کنی، من شکیبایی پیشه می‌کنم؛ زیرا به خوبی می‌دانم که روزی (روزِ جزا) فرا خواهد رسید که روزِ عدالت و آشکار شدنِ حقایق است.

نکته ادبی: اشاره به یوم‌الدین و دادگریِ الهی در پایانِ کار.

آرایه‌های ادبی

تشبیه چو خاشاکی، چو مرغ خانگی، چو شمشیری

شاعر با بهره‌گیری از تشبیهاتِ محسوس، مفاهیمِ انتزاعیِ عرفانی را برای مخاطب ملموس و قابل درک کرده است.

تضاد شمشیر چوبین در برابر پولاد

تقابل میانِ ایمانِ ظاهری و دروغین با ایمانِ اصیل و محکم.

تلمیح عهدی کرده چون روح بودی

اشاره به عهدِ الست (پیمانِ نخستینِ روح با پروردگار) در آیه «أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ».