دیوان شمس - غزلیات

مولوی

غزل شمارهٔ ۶۵۹

مولوی
دلم امروز خوی یار دارد هوای روی چون گلنار دارد
که طاووس آن طرف پر می فشاند که بلبل آن طرف تکرار دارد
صدای نای آن جا نکته گوید نوای چنگ بس اسرار دارد
بگه برخیز فردا سوی او رو که او عاشق چو من بسیار دارد
چو بگشاید رخان تو دل نگهدار که بس آتش در آن رخسار دارد
ولیکن عقل کو آن لحظه دل را که دل ها را لبش خمار دارد
ز ما کاری مجو چون داده ای می که می مر مرد را بی کار دارد
دلم افتان و خیزان دوش آمد که می مستی او اظهار دارد
دویدم پیش و گفتم باده خوردی نمی ترسی که عقل انکار دارد
چو بو کردم دهانش را بدیدم که بوی آن پری دیدار دارد
خداوندی شمس الدین تبریز که بوی خالق جبار دارد
ز بو تا بوی فرقی بس عظیمست و او بی حد و بی مقدار دارد

مفهوم و تفسیر

هوش مصنوعی

مفهوم و پیام کلی

این قطعه تصویری عمیق و پرشور از حالتی است که عاشق در حضور یا اشتیاق معشوق عارفانه خود، شمس تبریزی، تجربه می‌کند. فضا سرشار از نشئگی روحانی و رهایی از قید و بندهای خرد دنیوی است و شاعر جهان را آیینه تمام‌نمای جمال حق می‌بیند.

درونمایه اصلی شعر، توصیف زیبایی سکرآورِ معشوق و عجز عقل در برابر این جذبه الهی است. شاعر با بهره‌گیری از نمادهایی چون می، موسیقی و طاووس، این فضای روحانی را ترسیم می‌کند که در نهایت به اعترافِ عظمتِ مقام شمس تبریزی به عنوان مظهری از انوار الهی ختم می‌شود.

معنی و تفسیر

دلم امروز خوی یار دارد هوای روی چون گلنار دارد

امروز دلم هوای یار را در سر دارد و مشتاق دیدن چهره‌ای است که همچون گلنار سرخ و زیباست.

نکته ادبی: گلنار استعاره از چهره سرخ‌گون و لطیف است.

که طاووس آن طرف پر می فشاند که بلبل آن طرف تکرار دارد

آنجا که زیبایی (طاووس) جلوه‌گری می‌کند، عاشق (بلبل) نیز با نغمه‌های خود آن را تکرار و ستایش می‌کند.

نکته ادبی: تقابل طاووس و بلبل نمادی از بروز جمال و واکنش عاشقانه روح است.

صدای نای آن جا نکته گوید نوای چنگ بس اسرار دارد

نوای نی در آن مقام از حقایق پنهان سخن می‌گوید و صدای چنگ سرشار از اسرار الهی است.

نکته ادبی: استفاده از سازها (نی و چنگ) به عنوان نمادهای عرفانی برای انتقال پیام‌های غیبی.

بگه برخیز فردا سوی او رو که او عاشق چو من بسیار دارد

به خودت بگو برخیز و فردا به سوی او برو؛ چرا که او عاشقانی بسیار همچون من دارد.

نکته ادبی: توصیه به سیر و سلوک و اعتراف به کثرت طالبانِ حق.

چو بگشاید رخان تو دل نگهدار که بس آتش در آن رخسار دارد

هنگامی که او چهره‌اش را نمایان می‌کند، مراقب دلت باش؛ زیرا در آن چهره، آتشی است که هستیِ عاشق را به آتش می‌کشد.

نکته ادبی: آتش در رخسار، کنایه از اثر ویرانگر و دگرگون‌کننده زیباییِ الهی است.

ولیکن عقل کو آن لحظه دل را که دل ها را لبش خمار دارد

اما در آن لحظه که لب‌های او دل‌ها را مدهوش و خمار می‌کند، عقل چه توانی برای حفظ و کنترل دل دارد؟

نکته ادبی: اشاره به ناتوانی عقل جزوی در برابر جذبه‌های معنوی.

ز ما کاری مجو چون داده ای می که می مر مرد را بی کار دارد

از ما توقع کار و کوشش دنیوی نداشته باش، چرا که وقتی به ما شرابِ معرفت داده‌ای، این شراب آدمی را از کارهای مادی باز می‌دارد.

نکته ادبی: می در اینجا کنایه از جذبه الهی است که مانع تعلقات دنیوی است.

دلم افتان و خیزان دوش آمد که می مستی او اظهار دارد

دیشب دلم در حالی که تلوتلو می‌خورد نزد من آمد، چرا که نشئگیِ آن می، مستیِ دل را آشکار کرده بود.

نکته ادبی: افتادن و خیزان رفتن استعاره از بی‌قراریِ عاشقِ مستِ حق است.

دویدم پیش و گفتم باده خوردی نمی ترسی که عقل انکار دارد

به سمتش دویدم و گفتم آیا شراب نوشیده‌ای؟ نمی‌ترسی که عقلِ منطقی آن را انکار کند؟

نکته ادبی: تضاد میان قضاوت عقل و تجربه درونی عارف.

چو بو کردم دهانش را بدیدم که بوی آن پری دیدار دارد

وقتی دهانش را بوییدم، دریافتم که بوی خوشِ آن پری‌چهره‌ی محبوب را می‌دهد.

نکته ادبی: پری‌دیدار استعاره از معشوقی است که زیبایی فرازمینی دارد.

خداوندی شمس الدین تبریز که بوی خالق جبار دارد

او شمس‌الدین تبریزی است که مقام ولایت و سروری دارد و بوی خداوندِ قهار و مقتدر از او به مشام می‌رسد.

نکته ادبی: اشاره به جایگاه عرفانی شمس به عنوان مظهر صفات حق.

ز بو تا بوی فرقی بس عظیمست و او بی حد و بی مقدار دارد

میان این بو (بوی معمولی) و آن بو (عطرِ حضورِ شمس) تفاوت بزرگی است، زیرا بوی او بی‌اندازه و بی‌حد و مرز است.

نکته ادبی: تمایز میان ادراک حسی و درکِ شهودیِ حقیقت.

آرایه‌های ادبی

استعاره می

نمادِ جذبه الهی، عشقِ سکرآور و معرفت که عقل را به حاشیه می‌راند.

تشبیه روی چون گلنار

تشبیه چهره یار به گلنار (گل درخت انار) برای نشان دادن سرخی و لطافت آن.

تضاد عقل و مستی

تقابل میان خردِ منطقی و بی‌خودیِ عارفانه که در جای‌جای شعر دیده می‌شود.

ایهام و نماد طاووس و بلبل

طاووس نمادِ تجلی زیبایی و بلبل نمادِ روحِ شیدا و عاشق است.