دیوان شمس - غزلیات

هر کس که آتشِ عشقِ مرا در جان دارد، در حقیقت در طریقِ من است و خرقه ارشاد و وفاداری از من پوشیده است. چنین کسی در وجودِ خویش، هم رنج و دردی مانندِ حسین دارد و هم زیبایی و آرامشی چون حسن.

نفسِ انسان حتی اگر تظاهر به زهد و پارسایی کند، همچنان کج‌رفتار است و به راستی نمی‌گراید. اگر به دنبالِ راستی و درستیِ حقیقی هستی، آن تنها در قامتِ سروِ چمن (که استعاره از معشوقِ الهی یا انسانِ کامل است) یافت می‌شود.

جانِ تو ذاتا ساده و بی‌آلایش است، اما تو با نقش‌ها و تعلقاتِ دنیوی آن را پیچیده کرده‌ای. به جانِ ساده‌ی خویش بنگر و ببین که این جانِ بی‌آلایش، چه حقیقتِ عظیمی را در خود نهفته دارد.

آینه‌ی جان را بنگر که هم ساده و بی نقش است و هم نقش‌ها در آن پدیدار می‌شوند. این آینه هر لحظه صورتی نو از بت‌پرستی و تعلقات می‌سازد، گویی که شَمَنی (بت‌تراش یا جادوگر) آن را می‌آراید.

انسان گاه به سمتِ دل و معنویت می‌رود و گاه گرفتارِ غمِ دنیا و گل (تمایلاتِ خاکی) می‌شود. او مانند مردی است که از رویِ حرص و طمع، همزمان دو همسر اختیار کرده و میانِ خواسته‌هایِ متضادِ آن‌ها سرگردان است.

آن پادشاهی که از حقیقتِ جانِ خویش آگاه نیست، هرگز رویِ شادی را نمی‌بیند. همچنین، کسی که مرده‌ی متحرک است (از معنویت بی‌بهره است)، چگونه می‌تواند به داشته‌هایِ ظاهری‌اش (مثل شعر و کلامِ خالی) فخر بفروشد؟

او مانندِ شتر دهانش را می‌جنباند و ادایِ جویدن در می‌آورد، یعنی با تظاهر می‌گوید که دهانم پر از معرفت است، اما این جویدنِ بی لقمه، تنها نشان‌دهنده‌ی لجاجت و خالی بودنِ درونیِ اوست.

تو مردانه از خودِ کاذبت دست بشوی و مانندِ مجنون در دریایی از خونِ دل غوطه‌ور شو. در این مسیر، از قیدِ جنسیت و دوگانگی رها شو، چرا که این مرزهایِ دنیوی در برابرِ عشق ارزشی ندارند.

همچون موسی، از چهره‌ی زرد و رنجِ حاصل از دردِ دوری ناامید مشو. تا زمانی که معشوق به تو جوابِ نعم (آری) بدهد، باید صبوری کنی، حتی اگر اکنون پاسخِ لن (هرگزِ موسی) را بشنوی.

هنگامی که از ندایِ آریِ معشوق مست شدی، از غصه‌ها و غم‌هایِ دنیوی رها می‌شوی. در آن حالِ مستی و اتصال، انسان کجا دغدغه‌ی این را دارد که چرخِ روزگار چه سخن‌ها می‌گوید؟

اگر دلِ تو چشمه‌ای باشد، می‌تواند دهانت را شیرین و خوش کند، اما بدان که دریایِ معرفتِ عدن (خاستگاهِ الهی)، گوهرهایِ بسیار ناب‌تری نسبت به چشمه‌ی کوچکِ تو دارد.