دیوان شمس - غزلیات

مولوی

غزل شمارهٔ ۶۲۵

مولوی
گر ماه شب افروزان روپوش روا دارد گیرم که بپوشد رو بو را چه دوا دارد
گر نیز بپوشد رو ور نیز ببرد بو از خنبش روحانی صد گونه گوا دارد
آن مه چو گریزانه آید سپس خانه لیکن دل دیوانه صد گونه دغا دارد
غم گر چه بود دشمن گوید سر او با من با مرغ دلم گوید کو دام کجا دارد

مفهوم و تفسیر

هوش مصنوعی

مفهوم و پیام کلی

این قطعات با زبانی شورمندانه و عارفانه، ناپایداریِ حجاب میان عاشق و معشوق را ترسیم می‌کنند. شاعر بر این باور است که حقیقتِ وجودیِ محبوب، چنان نافذ و درخشان است که حتی اگر اراده کند پنهان بماند، نشانه‌های حضور او از قبیل عطر و رایحه‌ی روحانی‌اش، او را رسوا می‌سازد و برای عاشق آشکار می‌کند.

در این فضای شاعرانه، دلِ عاشق نیز در تقابلی زیبا با گریزِ معشوق قرار دارد. غم، که در نگاه نخست دشمنی تلخ می‌نماید، در فرجام به همدمی بدل می‌شود که رازهای محبوب را برای عاشق فاش می‌سازد و او را در پی‌جوییِ سرمنزلِ مقصود یاری می‌دهد.

معنی و تفسیر

گر ماه شب افروزان روپوش روا دارد گیرم که بپوشد رو بو را چه دوا دارد

اگر آن ماه‌رویِ شب‌تاب بخواهد چهره‌اش را از ما پنهان کند، فرض کنیم که چهره‌اش را پوشاند؛ اما برای عطرِ دل‌انگیز و رایحه‌ی وجودش چه چاره‌ای می‌تواند بیندیشد؟ (حضورِ حقیقت همواره جاری است).

نکته ادبی: شب‌افروزان استعاره‌ای است برای معشوقی که همچون ماه در شبِ تیره‌ی تاریکِ هستی می‌تابد.

گر نیز بپوشد رو ور نیز ببرد بو از خنبش روحانی صد گونه گوا دارد

حتی اگر معشوق چهره بپوشاند و عطرِ حضورش را نیز از بین ببرد، باز هم در سبویِ جان و ضمیرِ روحانی، صدها نشانه‌ی روشن برای اثباتِ هستیِ او وجود دارد.

نکته ادبی: خنب به معنای کوزه یا خم است که در اینجا نمادِ قلب یا ظرفِ وجودیِ عاشق است که مملو از نشانه‌های الهی است.

آن مه چو گریزانه آید سپس خانه لیکن دل دیوانه صد گونه دغا دارد

هنگامی که آن محبوبِ ماه‌گون گریزان می‌شود و به خلوتِ خانه بازمی‌گردد، دلِ دیوانه‌ی من ترفندها و شیوه‌های بسیاری در آستین دارد تا او را به بند کشد یا نگاه دارد.

نکته ادبی: دغا در اینجا به معنای مکر، حیله و ترفندِ عاشقانه برای به دام انداختنِ محبوب است.

غم گر چه بود دشمن گوید سر او با من با مرغ دلم گوید کو دام کجا دارد

غم، اگرچه در ظاهر دشمنِ دل است، اما سرّ و رازِ معشوق را با من در میان می‌گذارد و به مرغِ دلم می‌گوید که دامِ او در کجا گسترده شده است.

نکته ادبی: مرغِ دل استعاره از جانِ پروازگرِ عاشق است که در بندِ عشقِ معشوق گرفتار می‌شود.

آرایه‌های ادبی

استعاره ماه

تشبیه معشوق به ماه که منبع نور و زیبایی و در عین حال گریزان است.

تناقض (پارادوکس) غم دشمن که راز می‌گوید

در نظر گرفتن غم به عنوان دشمنی که با وجود دشمنی، راهنمای وصال است.

تمثیل خنب روحانی

نمادسازی از ظرفیتِ قلبِ انسان برای درکِ شهودیِ حقیقت.

استعاره مکنیه مرغ دلم

دلِ عاشق به پرنده‌ای تشبیه شده که در دامِ عشق گرفتار می‌آید.