دیوان شمس - غزلیات

جست‌وجوی سعادت و کامیابی دنیوی با راه و رسم عاشقی تفاوت دارد؛ کسی که سودای عشق در سر دارد، نمی‌تواند به دنبال حفظ جان و عافیت‌طلبی باشد، زیرا عشق، نیازمندِ گذشتن از «سر» و فدا کردنِ جان است.

عاشقِ راستین، نه به دنبال دست‌یابی به آرزوهای دل است و نه طالبِ جاودانگیِ جسمانی است؛ چشمانِ چنین عاشقی که لبریز از آتشِ عشق است، همواره با رنج و خونِ جگر آمیخته است.

عاشق از بدحالی و پریشانیِ روزگارِ خود شکوه نمی‌کند و برای رهایی از غم، چشمانش را (به نشانه‌ی طلبِ تسلی) نمی‌مالد؛ بلکه برعکس، او مشتاق است که لحظه به لحظه در حالتی دشوارتر و عاشقانه‌تر قرار گیرد.

عاشق، نه به دنبالِ بختِ خوشِ دنیوی است و نه طالبِ آرامشِ شبانه؛ بلکه دلِ او همچون سپیده‌دم، در میانه‌ی تاریکی و روشنایی پنهان است و در حالی که کسی از حالش باخبر نیست، در تلاطم به سر می‌برد.

در این جهان دو جایگاه وجود دارد: یکی جایگاهِ دولت و خوشبختی و دیگری جایگاهِ محنت و رنج. قسم به ذاتِ خداوند که عاشقِ راستین، فراتر از هر دوی این جایگاه‌هاست و به هیچ‌کدام تعلق ندارد.

تلاطم و خروشِ این عاشق، ناشی از دریایِ دنیوی نیست؛ چرا که او خود گوهری یگانه و کمیاب است. او طالبِ ثروت و زر نیست، حتی اگر در ظاهر به آن دسترسی داشته باشد، به آن نگاهِ ارزشمندی نمی‌کند.

دلِ عاشق که در سودایِ شاهِ حقیقی است، دیگر به دنبالِ پادشاهیِ دنیوی نیست. کسی که در بندِ عشقِ معشوق گرفتار است (و گویی کشته‌ی آن کمرِ بسته به خدمت است)، دیگر به فکرِ آراستنِ خود با قبایِ سلطنت نخواهد بود.

اگر سایه‌ی همایِ سعادت بر سرِ تمامِ عالم بیفتد، عاشق به دنبالِ آن نخواهد رفت؛ زیرا او چنان سرمستِ عشقِ آن همایِ بلندآوازه‌ی حقیقی (معشوق) است که سایه‌ی سعادتِ دنیوی در نظرش بی‌ارزش است.

اگر تمامِ دنیا را پر از شیرینی و نعمت کنند، دلِ عاشق همچون نی در ناله و فغان است؛ اما اگر معشوقِ او از سرِ بی‌اعتنایی او را براند و «نی» (نه) بگوید، او همچون شکر در برابرِ جفایِ معشوق ذوب می‌شود.

من با تکیه بر نام و یادِ «شمس‌الدین تبریزی» که مقیمِ شهرِ عشق است، سخن می‌گویم؛ ای خداوند، چرا چنین شاهِ بزرگی باید همواره در سفر و دوری باشد و عاشق را در حسرت بگذارد؟