دیوان شمس - غزلیات

مولوی

غزل شمارهٔ ۵۸۴

مولوی
یکی گولی همی خواهم که در دلبر نظر دارد نمی خواهم هنرمندی که دیده در هنر دارد
دلی همچون صدف خواهم که در جان گیرد آن گوهر دل سنگین نمی خواهم که پندار گهر دارد
ز خودبینی جدا گشته پر از عشق خدا گشته ز مالش های غم غافل به مالنده عبر دارد

مفهوم و تفسیر

هوش مصنوعی

مفهوم و پیام کلی

این ابیات با زبانی نمادین و عرفانی، تقابل میان «عاشقِ رها» و «عقل‌گرایِ خودبین» را به تصویر می‌کشد. پیام اصلی، دعوت به کنار نهادنِ منیت و هنرهای ظاهری است تا جان آدمی همچون صدفی، پذیرای گوهرِ حقیقت شود.

شاعر در این مسیر، درد و رنجِ روزگار را نه مایه‌ی پریشانی، بلکه ابزاری برای صیقل دادن روح می‌داند و معتقد است کسی که از خویشتنِ خویش بگذرد، در میانِ سختی‌ها نیز به جای شکایت، به دنبالِ درسی برای کمال و نزدیکی به ذاتِ الهی می‌گردد.

معنی و تفسیر

یکی گولی همی خواهم که در دلبر نظر دارد نمی خواهم هنرمندی که دیده در هنر دارد

آرزو دارم کسی را بیابم که دلی ساده و بی‌آلایش داشته باشد و تمام نگاه و توجهش به معشوق باشد، نه فردی که به هنر و توانایی‌های خود می‌نازد و در بندِ دیدنِ هنرِ خویش گرفتار است.

نکته ادبی: واژه «گولی» در اینجا با بار معناییِ مثبت به معنای ساده‌دلی و رهایی از عقلِ حسابگرِ دنیوی به کار رفته است و در تقابل با «هنرمندِ مغرور» قرار دارد.

دلی همچون صدف خواهم که در جان گیرد آن گوهر دل سنگین نمی خواهم که پندار گهر دارد

قلبی چون صدف می‌خواهم که حقیقتِ معنوی را در عمقِ جانش جای دهد و حفظ کند، نه دلی سنگ‌مانند که تنها در توهمِ داشتنِ ارزش و گوهر است و از حقیقتِ وجود و عشقِ واقعی خالی است.

نکته ادبی: تضاد میان صدف (نماد ظرفِ پذیرا و نرم) و سنگ (نماد سختی و قساوتِ ناشی از خودپسندی) در اینجا به زیبایی ترسیم شده است.

ز خودبینی جدا گشته پر از عشق خدا گشته ز مالش های غم غافل به مالنده عبر دارد

کسی که از خودپرستی رها شده و سراپا غرق در عشقِ خداوند گشته است، از فشارهای رنج و غمِ دنیا نهراسد؛ زیرا او در «مالش» یا همان فشارهای زندگی، دستِ نوازشگرِ آفریدگار را می‌بیند و از آن عبرت و درسِ بزرگِ هستی را دریافت می‌کند.

نکته ادبی: «مالش» و «مالنده» در اینجا استعاره‌ای از ابتلائاتِ دنیوی و قدرتِ مطلقِ خداوندی است که همچون دستِ استاد، جانِ آدمی را صیقل می‌دهد.

آرایه‌های ادبی

تضاد (تقابل معنایی) گولی / هنرمند

تقابل میان ساده‌دلیِ عارفانه و دانشِ ظاهری برای نشان دادن برتریِ عشق بر عقلِ جزئی.

استعاره صدف / گوهر

صدف نماد جانِ پذیرا و گوهر نماد حقیقتِ الهی است که در قلبِ عارف جای می‌گیرد.

کنایه مالش‌های غم

اشاره به سختی‌ها و رنج‌هایی که روح را صیقل می‌دهد و آن را از ناخالصی پاک می‌کند.