دیوان شمس - غزلیات

فردی نادان و خام به هوای رسیدن به حقیقت و کمال (پالیز جان) وارد شده است؛ اما مگر می‌شود خربزه خوردنِ خری را تصور کرد؟ (اشاره به ناهنجاری کار او و ناممکن بودنِ ادعای او در رسیدن به معرفت).

این باغِ روحانی که میوه‌هایی ارزشمند دارد، نصیبِ هر آدمِ بی‌مایه و نادانی نمی‌شود؛ تنها انسان‌های هوشیار و زیرک (گربز) می‌توانند از این ثمرات معنوی بهره‌مند شوند.

روزگار و تقدیر به گونه‌ای است که وسعتِ جغرافیایی مانعِ روزیِ معنوی نیست؛ چه در مغرب باشی و چه در مشرق، خداوند روزیِ روحانیِ تو را از اندلس یا هرمز می‌رساند.

جایگاه هرکس به اندازه همت و خدمت اوست؛ اگر برای پادشاه خدمت کنی، جیره او را می‌گیری و اگر بنده کسی باشی، از سفره همان فرد بهره‌مند می‌شوی.

هرکس که بخواهد با زورگویی و دزدی به این باغِ معنوی راه یابد، سرانجام در پیشگاه خداوند (داد و داور) به سختی مجازات خواهد شد.

جنگجوی واقعی کسی است که مردم از هیبتِ او در امنیت باشند، نه آن کسی که به دلیلِ طمعِ خویش، تن به ذلت و سیلی خوردن از هر انسانِ بی‌مقدار (قنسز) می‌دهد.

عقلِ کامل و ژرف‌نگر وقتی به مرحله بلوغ و کمال می‌رسد، دیگر اسیرِ ظواهر نیست و از غصه‌های مادی (که چون پوستِ قندز بی‌ارزش‌اند) رها می‌گردد.

کسی که طبعی ناسازگار (صفراوی) دارد، از حقایق شیرین دوری می‌کند و به دنبال امور ترش و ناگوار می‌رود، در حالی که شایسته است به دنبال آنچه متعادل و مفید است باشد.

کسی که دچار اشتهای سیری‌ناپذیر و حرصِ دنیوی است، هرگز نمی‌تواند از شرابِ روح‌بخشِ معرفت بچشد، زیرا چنان سرگرمِ بلعیدنِ دنیاست که جای خالی برای حقیقت ندارد.